Hellebce

سەربەست عباس  کوردى : هەڵەبجە وەک شار  ، وەک سمبول  ، وەک میژوو ، وەک سیاسەت .  

سمبولی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان کلیک بکەو، ئەم بابەتە بنێرە بۆ بەشی خۆت یان هاوڕێکانت

هەڵەبجە وەکو شار هەر لە سەرەتاى دروست بوونیەوە هەتاوەکو ئەمڕۆ پێگەى تایبەتى خۆى هەبوە ، لەسەر ئاستى ناوخۆ و حوکمەتى ئەو کاتەى عێراق  و تەنانەت لە سەرئاستى دەرەوەیش ، ئەویش بەهۆى پێگەى جوگرافیا و شوێن و هەڵکەوتەى ناوچەکەوە بووە  و  کە بە دوورى ( 70 ) کم هاو سنورە لە گەڵ دەوڵەتى کۆمارى ئیسلامى ئێران .

لە کۆن داو لە سەردەمى حوکمڕانى دەوڵەتى عوسمانى یەکان دا  بایەخێکى زۆریان بەم شارە داوە  ، وە هەر بۆیە لەو دەم و ساتەداو لەسەر فەرمانى تورکەکان لە ساڵى( 1989) بڕیاریى بوون بەقەزاى  بۆ دەردەچێت و گەورە دەکرێت..

جگە لەگەورەى ڕووکارە کۆمەڵایەتى و ئابورى  ڕۆشنبیرى و فەرهەنکى ، پێکەوە ژیانى ئایدیانەکان جوانى و گەورەى زیاتریان بەم شارە بەخشیووە .  هەمیشە پایەیەکى ئابوورى گرنگ بووە چ لەکۆن و چ لە ئیستادا.

لە ڕووى فەرهەنگ و ئەدەب ، ئەم شارە بە پیشەنگ و بناغە دانەرى ئەدەبى کوردى دادەنریت .

هەڵەبجە  مەڵبەندێکى ڕۆشنبیریى گەورە بووە ، کە دەیان شاعیرو رووناک بیرو ، هونەرمەندو ڕوشنبیرى لە ئامیز گرتووە . وەک ( نالى ) کە بە دامەزرێنەرى قوتابخانەى شعرى کلاسیکى دادەنریت و مامۆستا ( گۆران ) یش کە بە دامەزرێنەرى شعرى نوێ دادەنرێت ،  ( ئەحمەد موختار جاف ) یش کە یەکەم کەس بووە دواى جمیل سایب چیرۆکى کوردى نوسیوە ،، چەندین شاعیرى تریى وەک ( مەولە وى و تایە ر بەگى جاف و  ناتیق و  حیلمى و سالح هەژارو  سالح شارەزوورى ) کەلە لانکەى کوردایەتى ئەم شارەدا ژیاون .

لە ڕووى سیاسیشەوە ئەم شارە توشى نەهامەتى و زوڵم و ستەمى گەورە بووە  ” چ لەسەر دەستى ناوخۆ و چ لەسەر دەستى دەرەکى  هەمیشە شوینى ململانى جەنگ بووە ” نمونەى ساڵانى شەستەکان  کە خەڵکى ئە م ناوچەیە گەلێک دووچارى نەهامەتى و هێزى دڕندە بووە و بە سەدان و هەزار قوربانى و شەهیدیان داوە . کە دیار ترینیان رەش بگیریەکەى ساڵى (1974 ) و ساڵى (1987) بوو ، کە بەسەدان کەس زیندە بەچاڵکران و سەرو ماڵیان بە تاڵان برا. هەرە دیارترین هێرشی دڕندانەش بۆسەر ئەم شارە ، کیمیاباران کردنەکە بوو ، لە 16| 3 ساڵى  1988  بوو ، نزیکە بە 5000 هەزار  ڕۆڵەى بێگوناح  لە ژن و منداڵى شەهید بوون و بەدەیان هەزار هاوڵاتى تریش برینار بوون و دانیشتوانەکەشى ئاوارەى ئۆردوگانى کۆمارى ئیسلامى ئێران بوون .

شوین و جوگرافیاى هەڵەبجە بۆ ئەم کارەساتە هەڵبژێردرا بوو ”  واتە لەلایەن زلهزەکانى ئەو کاتەى جیهان ،  ئەو ووڵاتانەى کە دەستیان بوو لە دروستکردنى ئەم چەکەو ناردنیان بۆ ڕژیمى فاشیستى بەعس ، هەتا پێشبینى و وەرز و کەش و هەواى ئەو ڕۆژەش کارابوو بۆ کارەساتەکە ” چونکە ئەو ڕۆژە بۆ تاقیکردنەوەى چەکە کۆمەڵ کوژەکە ئەهمیەتێکى گرنگى هەبوو بۆ لە ناوبردن و کارگەرێتى ، هەر لە بوژانەوەو چرۆکى درەختەوە تا لە ناوبردنى مرۆڤ بە دڕندەترین شێوە .

 بەڵام ئە و پرسیارانەى دواى کارەساتەکە ،  لەلاى هەر تاکێکى هەڵەبجەکان دروست بووە ، دەبێت دەسەڵاتدارانى ئەم وڵاتە وەڵامى بداتەوە ئەوە ( ئایا سوپاى پاسداران بە فەرمانى کێ هاتە ناو ئەو شارە ؟  بۆچى ڕێگەیان بەخەڵکى هەڵەبجە نەدا پێش کارەساتەکە شار بە جێبهڵن ؟  خۆ ڕژیم پێش وەخت ئەوەى بە ئاشکرا ووت بە دەسڵاتدارانى کوردى ، کە سوپاى پاسداران بەکیمیاى و بۆردمان ئەکەمە دەرەوە ى وڵات .   کی بوون ئەوانەى دوو بارەگاى قوڕینى خۆیان لە خەلکى شارەکە لا گرنگتر بوو ؟  بۆچى و کێ بوو فڕۆکەوانەکەى ئەم کارەساتەى ئازادکرد لەژێر ناوى هەڵهاتن ؟  .

پێوستە لەسەر حوکمەت لەهەر ئان و زەمانیکدا بێت پەردە لەسەر وەڵامى ئەم برسیارانە لادات و لە دەفتەرى ڕەشى خیانەتى مێژووى کوردا بینوستەوە .

لە ساڵانى نەوەتەکان دوایى دروست بوونى پەرلەمانى کوردستان بڕیاردرا بە گەورەکردنى شارى هەڵەبجە . ئەم جارەیان لەسەر دەستى کورد خۆى ، کە لەکۆتا ساڵەکانى نەوەدەکان بوو ، بڕیارى بوون بەپاریزگاى  بۆ دەردەچێت . بەڵام جارێکى تر کارەسات و جەنگى ناوخۆ بەرۆکى ئەم شارەى گرتووە . کە جەنگى ئەو کاتەى ئەم شارە بریتى بوو لەشەرى ناوخۆى حیزبە کوردیەکان لەژیر ناوى دەسەڵات و ڕەنگ وئاین ، حیزب و ڕیکخراوە بە ناو ئیسلامیەکان پشکى شیریان بەردەکەویت لەشەڕیى ناوخۆى ئەم شارە ، لەکاتێکدا ئەم شارە ببووە هۆى لانکەى دروست بوونیشیان ، ئەمە بوە هۆى داخستنى دەرگاى گەورە بوون و پێشکەتنخوازىو ئاوەدانى لەم شارەدا ، هەتا کار گەیشتە هۆى راگرتنى خۆیند لە بەشەکانى خویندنى باڵا بۆ ماوەى زیاتر لە چەند ساڵیک ،

هەر دوواى ململانى جەنگ بەرقەراربوونى ئاشتى و ئارامى شارەکە  ، کۆمەڵەى رووناکبیرى و ڕۆشنبیرى و گەنجان و ڕۆژنامەنووسانى شارەکە  جگە لە داواکارى و داکۆکى مافەڕەواکانى ئەم شارە هەمیشە جەختیان لەسەر بوون بە پارێزگا دەکردەوە ، چونکە بریارى بوون بە پارێزگابوون بۆ ئەم شارە ( چارەکە) سەدەى حوکمڕانى کوردى تیپەڕاندبوو .

لەسەرەتاى  شەشەم کابینەى حوکمرانى خۆبەڕێوەبردن ، حوکمەتى هەرێم  لە ڕێگەى پەرلەمانەکەیەوە دوو شەرەفى گەورەى بەخشیە ئەم شارە ،

یەکەمیان هەڵبژاردنى بوو وەک ( پایتەختى ئاشتى و ئارامى ) کە ئەمەش هێماى رەمزو بەرخوانى جوانى پێکەوە ژیان و سمبولى کورد نیشان دەدات لە جیهان .

دووەمیان بڕیاریى بە ( پاریزگا )  بوونى ئەم شارە بوو ، کە بۆ هەڵەبجەیەکان ئەهمیەت و بایەخى تایبەتى خۆى دەبیت  ، لەسەر ئاستى ناوچەکەو هەرێمى کوردستان و  حوکمەتى عیراقیش ڕۆڵى  پۆزەتیڤى دەبێت ..     

 کارەساتى مرۆى ئەم شارەو کیشمەکیشى سیاسى و بازرگانى کردن  بەقووتى هاوڵاتیانى ئەم شارەو پەرێزخستنى ئەم شارە بەدریژاى دەسەڵاتى حوکمڕانى کوردى و چارەسەر نەکردنى  برینداران  و پەککەوتوانى چەکى کیمیایى ، وای لەهاوڵاتیانى ئەم شارە کردووە کە بەبێ ئومێدى ژیانەوە بڕواننە ئایندەو ئاوەدانى شارەکەیان ..

بوونى ئەحزابە سیاسیەکان بەدریژاى ژیان لەم شارەدا دروستکەریى نەهامەتى و مەینەتى خەڵکى ئەم شارە بوون ، ئەگەر خزمەتیکى سادەشیان کرد بێت ، جگە لە بەرژەوەندى حیزب و مەرامى سیاسى ، هیچى  کە نەبووە .

ڕێکنەکەوتنى لایەنە سیاسیەکان لەسەر بۆستەکانى ئەم شارەو نەبوونى ووتارى پاریزگار لەم یەکەم ساڵى بوون بە پاریزگار و لە یادێکى وەک یادى کیمیابارانى هەڵەبجە ، عەیبەیەکى گەورە و پەڵەیەکى ڕەش بوو بەناوچەوانى لایەنە سیاسیەکانەوە .

ئەوەى کە هەڵەبجە پێویستیەتى لەم ساتەوەختەدا ، هەوڵى زیاترى کۆمەڵەى رووناکبیرى و ڕۆشنبیرى و گەنجان و ڕۆژنامەنووسان ودڵسۆزانى خەڵکى شارەکە خۆیەتى ، تاکو بتوانن چنگى حیزب لە قورگى شار بهێننە دەرەوەو  کۆمەک و یارمەتیە نێودەوڵەتیەکان ، حساب بانکى بۆ بکریتەوە . چیتر بەرپرسو لایەنە سیاسیەکان لافى منەتى پێوە لێى نەدەن .

بێوستە چیتر هەڵەبجەیەکان گوێى بۆقسەى بریقەدار نەگرن لەیادوبۆنەکاندا و ئەرکى ڕێکخراو و خەمخۆرانی شارەکەیە ، قسە بگۆرن بۆکردار و هەوڵ بدەن لەجوولانى کەیسى منداڵە ونبووەکانى هەڵەبجە ، بۆهەرتاکیک لەو منالانە بەپێى تەمەنی سەرو 25 ساڵەیان تراژیدیاو ڕۆمانێکى میلەتێکى ستەم دیدەو خۆراگرى تیکۆشان و بەرخودان پیشانى جیهان دەدات .