Barzan-Ferec

بەرزان  فەرەج : دەسەڵات ئەبەدی نییە .

سمبولی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان کلیک بکەو، ئەم بابەتە بنێرە بۆ بەشی خۆت یان هاوڕێکانت

 لویسی چواردە ( ١٦٣٨ – ١٧١٥ )  ناسراو بە پاشای خۆر ، سەمبۆلی دەسەڵاتی پاشایەتی ڕەها ، بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی جەنگی فەرەنسا دژی ئیسپانیا ، چەندین باجی زیادەی خستبووە سەرهاووڵاتییان . نارەزایی و بارگرانی خەڵکی لەم باجانە  گەییشتە ئەنجومەنی نوێنەران و لەلایەن پەرلەمانتارانەوە گفتوگۆ کرا .

ڕۆژێک  پاشا لەکاتی گەڕانەوەیدا لە ڕاووشکار ، لە گەرمەی کۆبونەوەی نوێنەرانی گەلدا بەجلی ڕاو و جزمە قوڕاوییەکانی و قامچییەکەی دەستییەوە خۆی ئەکات بەهۆڵی نوێنەرانداو ئەڵێت : بیستوومە کە هەندێکتان ڕەخنەتان هەیە لەو فەرمانە پاشاییانەی دەرمان کردووە بۆ زیادکردنی باجەکان . یەکێک لە پەرلەمانتاران کە جورئەتی کرد ، ڕووبەڕووی پاشا پرسارێک ئەکات : ( پاشای مەزن ئێمە پرسیارئەکەین ئایا  سودی دەوڵەت لەو فەرمانانەدا چییە  ؟ ) لویسی چواردە  ڕوو ئەکاتە نوێنەرانی گەل و قامچیەکەی بە توندی ڕائەوەشێنێت و ئەڵێت : ( بەڕێزان دەوڵەت منم ) .

زاراوەی ( دەوڵەت  منم ) کە ئەشێت نەشوترابێت ، لە گوماندا ماوەتەوە ، چونکە هیچ بەڵگەیەکی مێژوویی نییەو لە کۆنووسی پرۆتۆکۆلی کۆبوونەوەکەی نوێنەرانیشدا تۆمار نەکراوەو پاشای خۆریش  نکۆلی لەوە کرد ، کە هەرگیز قسەی وای کردبێت ، بەڵام ئەوەندە بەسە گومانێک مێژووییەک بگۆڕێت .

( دەوڵەت منم )  فیکری سییاسی لە فەیلەسوفانی کلاسیکیەوە تا ڕێنیسانس و دواتر ، سەرقاڵی پرسیار لە دەسەڵات هی کێ یە ؟ بۆ کێیە ؟ چۆن بەکاردێت و سنورەکانی لە کوێدایە ؟ ئەکات . ئیدی پەیڕوە فیکریەکان چەمکی دەوڵەت منم  ئەکەنە پێناسەی  فۆرمی هەموو دەسەڵاتە دیکتاتۆری و تاکەکەسی  و سەربازی وتۆتالیتاری و بنەماڵەیی و ڕابەرەکان ، وە جۆرێک لە حوکمڕانیمان نیشان ئەدەن کە مرۆڤایەتی لە چەندین جەنگەوە تێوەگلاندو چەندین دەسەڵاتی زوڵم ستەمکاری  تا ئێستا بەردەوامی پێداوە ، کە نەک هەرلەسەر ئاستی فیکری ، بەڵکو لەسەر ئاستی جەستەییش لێشاوێک لە قوربانی لە نێوان بەرگریکارانی دەسەڵاتی ڕەهاو ، لایەنگرانی دەسەڵاتی سنوردار ، چ لە جەنگەکاندا ، چ لە یاخی بوونەکاندا ، چ لە زیندانەکاندا ، لەسەریەک  کەڵەکە کردووە . هەڵە نییە کە بڵێین زیندانی سیاسی لە  جورئەتی پرسیارکردنەوە لە دەسەڵات سەری هەڵدا ، کە بەدوای خۆیدا زیندان و ژێرزەمینە نهێنیەکان و قەسابخانەکانی ئەشکەنجەومەرگیان دروست کرد .

بەڵام قوربانیەکانی دەوڵەت منم بێهودە نەبوون ، چونکە سەرەتای لێپرسینەوە لە دەسەڵاتیشیان خستە کایەی سیاسیەوە ، پرسیارلەوەی کە تا چەند نوێنەرانی گەل ئەتوانن لە دەسەڵات و کارەکانی  بپرسنەوە ، وە ئایا دەوڵەت هی تاک و گروپ و دەستەیەکە یان موڵکی هەمووانە ؟ ئەم زاراوە گومان لێکراوە دەروازەی لێشاوێک پرسیاری لە فیکرو فەلسەفەی سیاسیدا لە سەردەسەڵات کردەوەو تێروانینەکانیشی بەسەر چەندین میتۆدو ئایدیۆلۆژیای جیاوازدا دابەش کرد ، کە ئەوانیش بوونە خوڵقێنەری بزووتنەوە سیاسیەکان ، لە بەر رۆشنایی ئەو تێروانینانە و دروستکردنی گۆڕانکاری گەورەی مێژوویی ، سیاسی و کۆمەلایەتی لە مرۆڤایەتیدا ، کە جیاکردنەوەی سیستەمە دەسەڵاتییەکان لە یەکدی نموونەی بەرجەستەیەتی ،  لە سەر بنەمای  پەیوەندی نێوان توێژی حوکمڕان و هاووڵاتیان  کە ئایا دەسەڵات پیرۆزو نەمرو ئەبەدییە بۆ تاکە کەس و گروپێک ،  یان کاتی و هەمیشە لە گۆراندایە بە خواستی گەل ؟  لێرەوە سیستەمە سیاسیەکان دابەشبوون بەسەر تەنها دوو جۆر لە دەسەلاتدا ،  ئەوانەی  کەوتنە ژێرخواست و ئیرداەی گەلەوە  بە سیستەمە دیموکراسیەکان ئەناسرێن  کە دەسەڵات تیایاندا ئەرکێکی کاتی یە و پیرۆز نییە بۆ کەس و گروپێک ، بەڵکو پیرۆزونەمرە بۆ گشت ، وە ئەوانەش کە کەوتنە ناوبازنەی  دەسەڵاتێکەوە کە مانای  کۆتایی  و سنورداری نازانێت و خۆی وەکو تاکە پێکهاتەی هەمیشە پیرۆزو نەمر ئەبینێت . ئەم شێوازە ی حوکم  کار لە سەر مەرگی زۆرینەی  گەل و نەمری کەمینەیەک ئەکات ، لە ناو فۆرمی دەسەڵاتە دیکتاتۆری ، تۆتالیتاری ، میلیتاری و تاک حیزبی و تاکە کەسی و تاکە بنەماڵەییدا خۆی ئەبینێتەوە ،  ئەگەرچی هەندێکیان  لە سیناریۆی  یاریکردن بە ئیرادەی گەل وبە دەستهێنانی دەنگی گەلدا ،  لە چوارچێوەی  بە ناو سیستەمی دیموکراسی و نوێنەرایەتیدا نەمری بە خۆیان ئەبەخشن . لە دەرەوەی ئەم دوو فۆرمەوە هیچ فۆرمێکی دی دەسەڵات نییە . ئەوەی شێوازی یەکێک  لە و دوو فۆرمەش بە کۆمەڵگەیەکی سیاسی واتە ڕێکخراو لە دەوڵەتدا ئەبەخشێت ، پەیوەندی نێوان گەل و دەسەڵاتدارو شوێنی هەردووکیانە لەو فۆرمەدا . کامیان نەمرن ، تاکە کەس و دەسە لاتی خود یاخود گەل و دەسەڵاتی  گشت ؟

ئەگەر لە و چەمکە فەلسەفی و سیاسیە وە بڕوانینە دەسەڵات ، کە بەرجەستەی سەروەری وئیرادەی گشت کۆمەڵگەیە لە سەر خاکێک و لە شێوازێکی ڕێکخستندا ، ئەوا  ئەکرێت بڵێین دەسەڵات ئەبەدییە ، نەمرە و  لەم حاڵەتەدا خود یان توێژی دسەڵاتدار پراکتیکی ئەرکی کاتی بەرجەستەکردنی دەسەڵاتی گشت ئەکات ، لێرەوە کەسەکان دێن و دەڕۆن و کۆتایی بە عەرشی دەسەڵاتیان دێت ، بەڵام دسەڵات وەکو خۆی بە نەمری ئەمێنێتەوە . خۆ  ئەگەر دەسەڵات ببێتە بەرجەستەکردنی ویستی خودی دەسەڵاتدار،  ئیتر پاشا ، میر ، سوڵتان ، جەنەراڵ یان سەرۆک کۆمار بێت ، وە پراکتیکردنی دەسەڵات  ببێتە هەڵسو کەوتو بەرجەستەی ویستی  یەکێک لەو خودانە  وەکو تاک و گرێدانی  بە ژیانی خۆیی و نەوەکانیەوە ، ئەوا لەم کاتەدا دەسەڵات ئەبەدی نییە ، چونکە موڵکی گشتی نییەو بەرجەستەی تاکە کەسی  حاکمە کە لە وەهمی خۆیدا دەسەڵات بە نەمری ئەبینێت ، ئەگینا ئەو جۆرە دەسەڵاتە  هەر کۆتایی پێ دێت وئەوەی بە نەمری ئەمێنێتەوە دەسەڵاتی گشتە .

ئەم شێوازە دەسەڵاتە کە تەنها نماییشی تواناو حەزی خودێک ئەکات بۆ حوکم بەسەر ئیرادەی گشتدا ،   لە کایەی سیاسیدا  مانایەک بۆدەسەڵاتی سیاسی ناهێلێتەوە ، کە ئێستا لە سیستەمە دیموکراسیەکانی دنیادا لە جیاتی  دەسەڵاتی  سیاسی بە دەسەلاتی گشتی ناو ئەبرێت ، وەکو سەرچاوەی شەرعی حوکمڕانی . بۆیە کاتێک گشت بزر ئەکرێت وتەنها خود و چەمکی دەوڵەت منم  کۆمەڵگە ئاراستە ئەکات ، چیتربەو فۆرمە   ناوترێت دەسەڵاتی سیاسی ،  بەلکو تەنها ئەکەوێتە  خانەی سیستەمی زۆردارییەوە کە خۆی لە دەسەڵاتێکدا نماییش ئەکات هەڵگری مانای سیاسی نییە ، چونکە لە دەسەڵاتی سیاسیدا خود پیادەی حوکمرانی وەکو ئەرک و لە ناو چوارچێوەیەکی سنوردارو کاتی ناو ئیرادەی گشتیدا ئەکات . واتە خود ، نماییشی دەسەڵاتی خۆی ناکات بەڵکو نماییشی دەسەڵاتی گشت ئەکات ، بەڵام لە شێوازی دەوڵەت منم دا خود پیادەی دەسەڵاتی ڕەهای خۆی بەسەر گشتدا ئەکات وئەوکاتە کۆی سیستەمەکە ئەبێتە بەشێک لەو،  نەک ئەم  ببێتە بەشێک لەو سیستەمە . لێرەشەوە گرێکانی تێگەییشتن و خۆشەویستی بۆ دەسەڵات لای خود مانای وەهمی وەر ئەگرێت و ئەبێتە نەخۆشی . کاتێک دەسەڵات  لە هۆکاری کارکردن و ئەرکەوە بۆ خزمەتکردنی گشت  ببێتە هۆکاری خزمتکردنی خودو مانەوەی ، ئیدی ئەبێتە هۆکاری  گرێی تەسلیم بوونی خود بە دەسەڵات تا ئاستی بەستنەوەی ژیان و مانەوەی خۆی پێیەوە ، گرێی خۆشەویستی خود بۆ دەسەڵات تا ئاستی ترس لە لە دەستدانی ، وە گرێی  پێناسەی خود بۆ دەسەڵات تا ئاستی بە ئەبەدیەت تێگەییشتنی و لەوێشەوە لە بیرکردن  یان نەبینینی هەموو سنورەکانی بەردەم دسەڵات ، سنووری زەمەن و  کاتی کۆتایی دسەڵات ،  نە بینینی تواناعەقلی و لۆژیکیەکانی  دسەڵات و پێوەرەکانی ، گرفتی جیانەکردنەوەی دەسەڵات لە تواناو مافی ڕەهای خود لە بەکارهێنانی . ئەمانە بەگشتی خودی دەسەلاتدار لە واقیع و  حەقیقەت دائەبڕن و ئەیخەنە ناو ئەو بازنەی نەخۆشیە کوشندەیەوە کە بە خاوەندارێتی  یان شێتێتی دەسەلات  ناو ئەنرێت .

کاتێک دەسەڵات  ئەبیتە گرێ و نەخۆشی تا ئاستی نارسیزم و گەلگامێشی  کە بەدوای نەمریدا بگەڕێت و هەست بکات ئەبەدییەو هیج شتێک ناتوانێت زەمەنی دیاری بکات ، توانای ڕەهایەو هیج شتیک ناتوانێت تواناکانی سنوردار بکات ، بێ سانسۆر و ڕێگە پێدراوەو هیچ شتێک ناتوانێت ئاست و کۆتاییەکانی هەڵسوکەوت و جوڵانەوەی سنوردار بکات ،  ئەم دەسەڵاتە ئەبێتە سیستەمێکی ئۆرگانیزە کراو لەسەر ستەمکاری  بۆ گشت و بەڵام سەرچاوەی لەزەتێکی دەرونی و لە هەمانکاتیشدا ترس بۆ خودی حاکم ، کە دەسەڵات ئەکاتە موڵکایەتی و وێناکانی خۆی لە ناو هەموو کایەکانی دی دەسەڵاتدا بڵاو ئەکاتەوە .  ئیدی هەموو ئەوانەی لە یەکێک لە کایەکانی دەسەلاتدا خۆشنوودن بە شوێن و پلەی  خۆیان ،  لە پاڵ دەسەلاتی رابەرو سەرکردەدا ، سکرتێری حیزبەکان ، ڕابەرەکان ، ئەندام مەکتەب سیاسیەکان ، فەرماندەی لەشکرەکان ، سەرۆکی ڕێکخراوەکان ، سەرنووسەری ڕۆژنامەکان  ،  لای ئەمانیش ئەبەدیەتی دەسەڵات تا مەرگ ئامادەیەو دەستبەرداری نابن . ئەمانیش  خەون بە تا ئەبەد مانەوەی خۆیان ئەبینن لەو عەرشی دەسەلاتەیاندا ، ئیدی بچوک بێت یان مەزن ، گرنگ ئەوەیە ئەوان خۆیان خۆشنوودن پێی . کەواتە کە نەمری دەسەڵات لە لوتکەوە دابەزیبێتە ناو خانە بچوکەکانی دی دەسەڵاتەوە ، پێویستە  بچوکەکان خۆیان لە پێشدا پرسیار لە ئەبەدیەتی دەسەلاتی خۆیان بکەن ئەوسا بێنە بێنە سەردەسەلاتی لوتکە ، چونکە  دوا جار هەمووش پێکەوە  لەو خەونە نارسیسی و گەلگامێشیە بێدار ئەبنەوە کە وەک  چۆن ژیان بۆ کەس ئەبەدی نییە ، ئەوا  دەسەڵاتیش ئەبەدی نییە .  بەڵام ئەفسوس ، تەنها  ئەو جۆرە دەسەڵاتانە ی لە خەیاڵدا کار ئەکەن و لە واقیعدا ناژین ،  یان خۆیانی لێ ئەشارنەوە ، تەنهاش ئەو ساتەی واقیع لە بەرامبەریاندا ئەوەستێتەوە ، دواجار هەست ئەکەن کە دەسەڵات نەمر نییە ، ئەبەدی نییە ، کە تاکە خاوەنی دەسەڵات  خەلکە  .

لویسی چواردە لە دوا ساتەکانی سەرەمەرگیدا  ئەو ساتەی کە خۆربەسەر ئاسمانی پاریس و کۆشکی تازە بنیاتنراوی ڤێرسایەوە ئەدرەوشایەوە و خۆری پاشای خۆر ئاوا ئەبوو ، پێش مەرگ حەقیقەتێکی بۆ پاشاو سوڵتان و میرو سەرۆکەکانی دوای خۆی جێ هێشت ، دوا ووتەی پێش مەرگی ئەوەبوو کە ووتی : ( من ئەمرم  ، بەڵام دەوڵەت بەردوام ئەژی ) .  کالیگۆلا تەنها بیستو هەشت ساڵ ژیاو لە ماوەی سێ ساڵ دڕندەترین و شێتانەترین حوکمی زۆرداریدا ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی لە خوێن هەڵکێشا ، ئەو ئەیووت :   ( حەزم لە دەسەڵاتە ،  چونکە ڕێگەت پێ ئەدات ئەستەم بەدی بهێنیت ) . بەڵام دواجار کالیگلۆلا نەیتوانی  بگاتە سنوری هەموو ئەستەمەکان ، نەیتوانی نەمری دەسەڵات بژی ، کالیگۆلا لە بارودۆخێکی گوماناوی و لەنێو پاسەوانەکانی خۆیدا کوژرا بێ ئەوەی بزانرێت کێ کوشتی و چۆن کوژرا ، ئەوبووە بابەتی تۆڵەیەک کە هەمووان تیایدا بەشدار بوون .  بن عەلی دیکتاتۆری پێشووی تونس  .  لە دوا ساتەکانی بێ ئومێد بوون لە مانەوەی لەسەر عەرشی دەسەڵاتێک کە چیدی ژیان و نەمری پێ نەئەبەخشی ،  پێش ئەوەی لە فڕۆکەیەکدا بەرەو نادیار سەرهەڵگرێ ،  لەبەرامبەر گەلەکەیدا بۆ تەنیا جارێک قسەیەکی ڕاستی کرد کە ووتی : (  دەسەڵات ئەبەدی نییە ) .

بەڵام ئەفسووس ئەوە هەمیشە قسەی سەرەمەرگ و  کوژانەوەی دوا تروسکەی دەسەڵاتی دیکتاتۆرەکانە ، بە باچوونی دوا ئومێدی بەستنەوەی دەسەڵاتە بە نەمرییەوە کە درەنگ ، زۆر درەنگ  دان بەو وەهمەدا ئەنێن  ، بەڵام وەهمێک لە مێژوودا چەندین وێرانکاری و جەستەی چەندین ملیۆن قوربانی جێهێشتووە ؟    بەڵێ دەسەلات ئەبەدی نییە  ، ناونیشانی ئەم ووتارەم قسەی من نییە ، ئەوە قسەی دیکتاتۆرێکە ، بەڵام حەقیقەتە  ، با وانەیەکیش لە دیکتاتۆرەکان وەربگرین  . بەڵام وانەیەکی درەنگ و ناوەخت نەبێت .