کاوسێن بابەکر :  سەرەتایەک لەمەڕ ؛ دەوڵەتی قانوون ، دێموکراسی و هەڵبژاردن .

سمبولی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان کلیک بکەو، ئەم بابەتە بنێرە بۆ بەشی خۆت یان هاوڕێکانت

حکومەتە دیکتاتۆرەکان هەوێنی لەناوچونیان لەناوخۆیاندا هەڵدەگرن 

 

دێموکراسی

 کەباس لەدەوڵەتی قانوون دەکرێ،دەبێ ئەوە بزانین کە سیستەمی دیموکراسی باشترین ژینگەیە بۆ دەوڵەتی قانوون وسەروەری یاسا،ئەوەش دەخوازێ ئازادی ڕادەربڕین دەستەبەرکرابێ و هەڵبژاردن بەرقەراربێ بەشێوازێکی پاک و دوور لەدەستێوەردانی دەستڵاتداران . ئەوەی ئێمە دەیبینین لەدونیای عەرەبیدا کە ئێمەش هێشتا بەشێکین لەووڵاتێکی عەرەبی ، هێشتا زۆر دوورە بۆ سیستمێکی دێموکراسی و لەدایکبوونی دەوڵەتی قانوون و سەروەربوونی یاساو هەڵبژاردنێکی سەربەخۆوپاک وبێگەرد .

دونیای عەرەبی لەزەلکاوی چەمک و هەڵسوکەوتدا تێک هەڵدەنگوێ کە ناتوانێ یارمەتی لەدایکبوونی هیچ جۆرە دێموکراسیەکی ماقوڵ بدات . لەو چەمکانە : هێز رەوایی دروست دەکات ، ئایین چارەسەرە ، ئایین بنچینەی یاسا دانانە ، دەستەڵاتی فەقیه ، دەستەڵاتی ( ئەهلی حەل و عەقد) ، ملکەچی وەلی ئەمر لەترسی ئاژاوە ، دەمارگیری ئایینی و هۆزوتیرەو پۆپۆلیستی ، سەرۆک یان پاشا یان ئەمیری ئیلهام بەخش ، رێکخراوەناڕەواکان کە بە تێپەڕینی کات ڕەوایی بەدەست دێنن ، سەرۆکایەتی دەوڵەت تامردن ، بەمیراتکردنی فەرمانڕەوایی ، شورا جێگای دێموکراسیەتە ، رەتکردنەوەی گفتوگۆ ، رەتکردنەوەی رای جیاواز ، ملکەچکردن بۆ واقیع وەکو قەدەرێک ، پشتبەستن بە خوا بۆ چارەسەری کێشەکانمان …. ئەودونیایە لەژێر نیری زۆر دیکتاتۆری سیاسی یان ئایینی یان هەردوکیاندا دەژیت . نازانرێ چونەدەر لە دونیای تاریکیەکان بۆ دونیای ئازادیەکان چۆن دەبێ وە لەسەر چ بنچینەیەک پێویستە دەوڵەتی نوێ وکۆمەڵگای دادپەروەرورێزگری مافەکانی مرۆڤ دروستبکرێ . بارودۆخمان ئەمڕۆ زۆر خراپترە لەبارودۆخی رابردومان . ئەمڕۆ هێرشی بەبەرنامەی کۆنەپەرستان و سەلەفیە ئایینیەکان دەبینین بۆ راکێشانی شەقامی عەرەبی وگەیشتن بەدەستەڵات بۆ پێکهێنانی حکومەتێک ئامانجەکەی دیکتاتۆریەتی ئایینیە کەرێگری لە خەڵک دەکا بیربکەنەوەو ئازادانە هەڵسوکەوت بکەن لەژیانی تایبەتی و گشتی خۆیاندا و دەیانخەنە قاڵبی بەرنامەڕێژکراو کەهیچ رێگایەکی رەخنەلێگرتنی نیە  .ئەمڕۆ شەقامی عارەبی ، بیرە سەلەفیە ئایینیەکان رایدەکێشن ، ئەورەوتە ئیسلامیانە بەرنامەیەکی سیاسی ماقوڵ و روونیان نیە کە بتوانێ دەوڵەتی نوێ گەشە پێبدات و پەراوێزی ئازادی هاوڵاتیان فراوان بکات بۆئەوەی بەشێوەیەکی ئاشتیانە مامەڵە لەگەڵ دونیای نوێدابکات . ئەورەوتە ئیسلامیانە بەرەو هەڵدێری مێژوومان دەبەن ، رابردوومان پێشکەش دەکەن گوایە لوتکەی شارستانیەتە ، زانست و مەعریفەودادپەروەری تێدایە … وە بەشێوەیەکی ئەفسوناوی هەمووچارەسەرەکانی دونیای نوێی هەڵگرتووە . جلی پیرۆزیان بەبەر ئەو ڕابردوەدا کردوە  لەلایەنی ئایینی وروناکبیری و هەتا سیاسیش مێشکی خەڵکیان کڵۆم داوە بۆ ئەوەی بیرنەکەنەوە وهەوڵ نەدەن چونکە سەردەمی هەوڵدان پێویست نییە.سەلەفیەکان ئەوەی پێویستە وتیان وجێبەجێیانکرد . تەنها ئەوەندە بەسە کاری پێبکەین بۆئەوەی ببین بە باشترینی نەتەوەکان ” خير الاومة “. حکومەتە عارەبیە نا دێموکراسیەکان لە هەموئاستەکانی ژیانی گەلەکانیان دەستوەردەدەن : سیاسەت و ئابووری و فێرکردن و هونەر ئاڕاستە دەکەن . ئاین دەکەنە ئامڕازی پڕوپاگەندەکردن بۆخۆیان . ئەو حکومەتە چەوسێنەرانە ئیرادەی جەماوەریان سنوردارکردوە وکردویانن بەمێگەلێک کەزۆر بەئاسانی دەتوانن لێیانخوڕن . ئەوحکومەتانە بەدرێژایی چەندین نەوە گەلەکانیان لەبەشداری چالاکانەی سیاسی دوورخستۆتەوە . چەندین نەوەی بێ ئیرادەو گوێڕایەڵیان داهێنا تا فەرمانڕەواکانیان پیرۆز بکەن و ملکەچیان بن بێ هیچ لێپرسینەوەیەک . ئەزمون نەکردنی دێموکراسی بۆشاییەکی گەورەی لە رۆشنبیری هاووڵاتی عەرەبیدا دروستکرد .” نەخوێندەواری سیاسی” هەیەلەمێشکی هاووڵاتیدا . دەستاودەستکردنی دەستەڵات و پێکهێنانی پارتەسیاسیە مەدەنیەکان بەبۆچوونی سوڵتانەکانی ووڵات دەرچوون و کەڵەوەکێشیە لەگەڵ بلیمەتی فەرمانڕەوا . ئازادی رادەربڕین و رەخنەگرتن لەفەرمانڕەوا ، هەموو ئەوانە لەگۆڕێ نین لەشانشینە عەرەبیەکاندا . زۆر ئاسانە پڕوپاگەندەی ئەوە بکەی کە سیاسەت پیاوی خۆی هەیە . کارێکی قێزەونە  ، پڕیەتی لە دووڕوویی و درۆوتاڵانی … ئەو باوەڕانە هەرچەند زۆریان راستی تێدایە هێچ چاکسازی و گۆڕانێک دروست ناکەن . پێویستە لەسەر هاووڵاتی خۆی بە بواری سیاسیدا بکات بۆ ئەوەی باشترینی کەسان هەڵبژێرێ هەتا نوێنەرایەتی بکەن لە دەوڵەتدا . هاووڵاتی بریتیە لە نێوجەرگەی دەستەڵاتی دێموکراسی راستەقینە . دەست لە کارکێشانەوە لەکاری سیاسی بەتاک یان بەکۆ مانای ملکەچبوونە بۆ بەهێزترەکان وە داشکاندنی خۆبەخۆیە لەمافەکانمان وەک هاووڵاتیانی خاوەنی رەوایی . کۆمەڵگای عەرەبی هاوچەرخ بەشێکەلە دونیای نوێ کەواتە پێویستە پێشی بخەین بۆئەوەی بەشدار بێ لە بەهاو ئامانج و نیگەرانیەکانی . بابەتەکانی ئازادی و مافی مرۆڤ و دێموکراسیەت میراتی  مرۆڤایەتین بەگشتی . هەر قسەکردنێک لە ” تایبەتمەندیەکان ” ی عەرەبی لەو بوارە ژیانیانە پێدەچێ بیانوی پوچ و بێـمانابن ، ئامانج لەوە هەروەک واقع پێشانی دەدا ، بەڵگە هێنانەوەیە بۆ ئەورەفتارەی فەرمانڕەوایان لەدژی هاووڵاتیان دەیکەن ، بۆ کۆنتڕۆڵکردنی چارەنوسیان  و بەشداری پێنەکردنیان لە مافە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکانی خۆیان و مانەوەی چینە دەستەڵاتدارەکان  و هاوکارانیان لە بەرژەوەندیەکاندا ئەوانەی خێروبێری ئەو وڵاتە بەتاڵان دەبەن .

پەرچەکرداری رەتکەرەوەی کۆنەپەرەستانی عەرەبی لەسیاسەت و ئایین ، بۆ هەر گەڕانەوەیەک بۆ دێموکراسیەت بەبیانوی ئەوەی ” چەمکێکی خۆرئاواییە “، ئەوە هەڵوێستێکی نا ئەقڵانییە ، چونکە شیانی بەشداری ئەزموونی مرۆڤایەتی لە عەرەب دادەماڵێ و لەوانی جیادەکاتەوە وەک ئەوەی عەرەب لەدونیایەکی داخراودا بژین . دێموکراسیەتی جێبەجێکراو لەزۆر لەوڵاتان ئەوەی سەلماندوە کە لەسیستمەکانی ئێستای دونیا باشترە لەبارەی رێزگرتنی مافەکانی هاووڵاتی و پێشکەوتنی شارستانیەت و فراوانکردنی بوار لەبەردەم هاوڵاتیاندا بۆ خۆدەرککردن و بیناکردنی وڵاتەکەیان .

لە١٩٧٠وە  تاکو  ٢٠٠٨  ژمارەی دەوڵەتانی دێموکرات لە ٤٤ دەوڵەتەوە بەرزبۆوە بۆ ٨٩ ووڵات ، هەروەک مافەکانی مرۆڤ پارێزراون و فرە حزبیش لەئارادایە .

بەڵام دەوڵەتانی نادێموکرات لە٦٩ دەوڵەتەوە بۆ ٤٢ دەوڵەت کەم بونەتەوە .

ژمارەی ئەو وڵاتانەش کە شتێکیان لەئازادی تێدایە لە ٤٢وڵاتەوە بۆ ٦٢وڵات زیادبووە .

سەرەڕای ئەوپێشکەوتنە دەردەکەوێ کەتەنها٤٦% ی دانیشتوانی جیهان لەوڵاتانی دێموکراتدا دەژین ، ولەماوەی ١٠ساڵدا چەقین دەرکەوت ئەگەر پاشەکشە نەبوبێ لەمەیدانی ئازادیە رۆژنامەگەریەکان ورێکخراوە ناحکومیەکان و دامەزراوە مەدەنیەکاندا لە زیاتر لە٣٠ دەوڵەتدا . شۆڕشەکانی عارەب لە٢٠١١دا ئاماژەیەکی ئەرێنین ” لێیان دەوەشێتەو ” بمانبەنە نێودونیای شارستانی دێموکراسی بەو مەرجەی ئاین نەخزێنینە نێو سیاسەت . [1]

دەوڵەتی قانوون

   دەوڵەتی قانوون ووشەیەک نیە بگوترێ و نەدروشمێکیشە بەرزبکرێتەوە بەڵکوژیانێکە تێیدا بژین ، قانوون هەیە بۆ ئەوەی لەگەڵ مرۆڤی دەستەڵاتدارو مرۆڤی یاسازان و مرۆڤی قازی گفتوگۆ بکات .

لەوانەیە روانینی دەستەڵاتدار دەربارەی ( قانوون ) ڕوانیننێکی بەپیرۆزگرتن بێ ، کاتێ دەیەوێ دەستەڵاتەکەی لە ( بنەمای قانوونیدا  ) کە سەروەری هەیە ، بچەسپێنێ ، یاخود دەیکات بە (لوتکەی حیکمەت)  کاتێ دەیەوێ بەرژەوەندیە چینایەتیەکانی مسۆگەر بکاو بێنێتەدی .

بەڵام ڕوانینی یاساناسی فەیلەسوف دەربارەی قانوونی دانراو بریتیە لە ڕوانینی ڕێزدارانە . یاساناسی فەیلەسوف ، سەرەڕای ڕێزگرتنی قانوون ، لەوانەیە ڕەخنەش لەهێندێک ماددە یان ئاڕاستەکانی بگرێ ، ئەوکاتە  داوا ی گۆڕانکاری دەکات لە قانوونەکەداو بە شێوەیەک لەگەڵ باوەڕ و فەلسەفەکەیدا بگونجێ . ئەگەر ڕوانینی یاساناسی فەیلەسوف بۆدەستەڵاتدار ڕوانینێکی گوماناوی بێ ، ئەو کاتە هەوڵی سنوردارکردنی دەستەڵاتەکانی دەدات . کاتێ بنەمای قانوونی دانراو لەوەدا نابینێتەوە ، ئەو کاتە لەقانوونی بەرزتردا بەدوایدا دەگەڕێ ، قانوونێک ڕێزوملکەچی بەسەر هەمواندا ؛ دەستەڵتداران و بندەستان بسەپێنێ .

 دوای ئەوە قانوونی دانراو پێویستە جێبەجێبکرێ بۆ بەدەستهێنانی دادپەروەری لەنێو مرۆڤاندا ، کە هیچ داپەروەریەک نیە جگەلە  ( دادپەروەری دانراو ) کە لە قانوونەوە سەرچاوە دەگرێ و پشتی پی دەبەستێ . هەر ئەو کاتەش ڕۆڵی دادوەری و پێوەندی بەقانوونەوە دەردەکەوێ کاتێ دەبێتە لایەنێکی یەکسان بۆ دادوەر لە هاوکێشەی دادپەروەری ، قانوون حوکمی خۆی بەسەر دادوەردا ناسەپێنێ ، دادوەریش بۆچوونی خۆی بەسەرقانووندا ناسەپێنێ  .[2]دەوڵەتی قانوون  (  هەروەک  (Rectstaat ئەڵمانەکان دەڵێن ، شارێکە بەڕوانگە یان فەلسەفەیەکی دیاریکراو لەقانوون کە دەگووترێ قانوون دەربڕی ئیرادەی دەوڵەتە ، بەشێوەیەک کە قانوونی دانراو مانای ئیرادەی دەوڵەت ،  کەبەهۆیەوە بەبنەمای قانوونی نەک کەسی گوزارشتی لێ دەکەن . هیچ قانوونێکیش نیە جگە لەو قانوونەی کە دەستەڵاتی فەرمانڕەوا دایدەنێ ، بەومانایە ، دەوڵەتی قانوون قانوونی دەوڵەت دەگەیەنێ هیچ قانوونێکیش جگە لە قانوونی دەوڵەت نیە .[3]

بنچینەکانی دەوڵەتی قانوون

 ووتمان هیچ قانوونێک جگە لە قانوونی دەستەڵاتداران نیە کە بە ئیرادەی خۆیان قانوون دادەنێن و بەو قانوونە دەڵێن قانوونی دانراو ، واتا ئیرادەی مرۆڤەکان لەوانیش ئەو کۆمەڵەی دەستەڵاتی بەدەستە . لێرەدا ئەو قانوونە دەکەوێتە بەر کاریگەری فەلسەفەی  (ئیرادە) ، ئەو دیاردەیەش لە دروستکردنی ئیرادەی دەستەڵاتدارە ، ئینجا کەسی بێ یان کۆمەڵ . بەو شێوەیە قانوون ، بەنسبەت دانانە قانوونیەکە ؛ بریتیە لە قانوونی دانراو کە ئیرادەی فەرمانڕەوا ویستویەتی یان دایناوە .

 ( ئیرادی ) ڕەگەکەی بۆ دوور لەبیری مرۆڤانە دەڕوات . زۆربەی قوتابخانە فەلسەفیە ئیغریقیەکان ، ڕۆڵی ئیرادە زەق دەکەنەوە بەنسبەت قانوون . ڕۆمانەکانیش پشتیوانی ئەو ئاڕاستەیەیان کرد . هەر بیرۆکەیەکی فەلسەفیان بیناکردبێ زانا ڕۆمانەکان ، ئەوەی باو بوو بریتی بوو لەوەی ؛ هیچ بنەچەیەک بۆ قانوون نیە لە دەرەوەی ئیرادەی فەرمانڕەوا . ئەو ڕوانگەیە بەدرێژایی سەدەی ناوەڕاست بەردەوام بوو . گووتەکە بەناوبانگ بوو کە دەڵێ  : ویستی پاشا ویستی قانوونە . ئەو بیرۆکە و ئەوئاڕاستەیە لای فەیلەسوفی ئینگلیزی هۆبز (١٥٨٨-١٦٧٩) دەدۆزینەوەکە گوتی : نەک دادپەروەری بەڵکو فەرمانڕەوا قانوون دادەنێ  . هەروەک بۆرتالیس (١٧٤٦-١٨٠٧) کە لە دیارترین دانەرانی نوسراوی قانوونی شارستانی فەڕەنسیە ، ڕایگەیاند  ( قانوونەکان ئیرادەکانن ) .[4] بەم شێوەیە دەبینین هەڵوێستەکان بەرانبەر دیاردە قانوونیەکان ، کەوتنە بەر کاریگەری فەلسەفەی دانراو لە سەدەی نۆزدەمدا . لەو بوارەدا  ( دانەری ) زانستی کۆمەڵناسی نوێ فەیلەسوفی فەڕەنسی ئۆگۆست کۆنت (١٧٩٨-١٨٥٧) ڕۆڵێکی مەزنی گێڕا . فەلسەفەی دانراو لەڕێگەی تێبینی و پرۆسەی ڕێکخستن و خوڵقاندن  (induction) ( دەیەوێ بگاتە حەقیقەت ).

بژاری سەرکەوتوو  لە دوای شۆڕشی فەڕەنسا ، کەوا هێمنایەتی چەسپاندو پارێزگاری لە دەستکەوتەکانی دەکرد لەو قانوونانەدا دەستەبەریکی بۆ بەرژەوەندیەکانی دۆزیەوە ، نەیدەتوانی شتێکی تر بکات جگە لە ڕێزگرتن و پیرۆزکردنی دەقەکان ، لێرەوە بیرۆکەی ( پەرستنی دەق ) دروست بوو .

لەنیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەم ، ئەڵمانیا بە قۆناغی دەوڵەتی نەتەوەیی سەربەخۆدا تێدەپەڕی ، هەروەک قۆناغی سیاسەتی بسمارکی و نەریتی فەلسەفەیەک کە لەسەری سەرەوەی فەلسەفەی هیگڵی هەبوو ، دەوڵەتی بەپیرۆز دەگرت . هەموو ئەوانە وایان لە ئەڵمانیا کرد ببێتە زەویەکی بەپیت کە ئەو بیرۆکەیە قبوڵ بکات کەقانوون  بنچینەکەی فەرمانیکە دەبێ لەگەل زۆرلێکردن یان (سزا) ئاوێزان بێت .[5]

لەبنچینەی قانووندا ، قانوونمان وا ڕووبەڕوو بۆوە کە دەتوانین بڵێین بنەمای قانوونی هەڵسوکەوتی کۆمەڵایەتیە ، چونکە کردەوەو هەڵسوکەوتی تاکەکان ڕێکدەخات لەکۆمەڵدا . ئەو بنەمایە هەڵسوکەوتە پابەندیە ، فەرمانڕەوای دەستەڵاتدار دایدەنێ ، واتا دەوڵەت ئەو قانوونانە دەنرخێنێ و دایاندەنێ . ئامانجی قانوون ، بریتیە لە پاراستنی ژیانی کۆمەڵ و بەردەوامی و گەشەپێدانی . قانوون مرۆڤەکان دایدەنێن ( فەرمانڕەوا ) ، لەپێناوی سیستەم و نیزام کە پێویستە بۆ ژیانی کۆمەڵایەتی ، قانوون خۆی لەخۆیدا ئامانج نیە ، بەڵکو کەرەستەیەکە بۆ بەدیهێنانی ئامانجێک کە بریتیە لە پارێزگاری و مانەوەو بەردەوامی و گەشەکردنی کۆمەڵ .

لەدونیای نوێدا ، دەوڵەتی هاوچەرخ بەوسیفەتەی دەوڵەتی  ( قانوونە ) ، بەپرەنسیبی رەوایی ( مبدا الشرعیە ) وەریدەگرێ کەوا سەرجەم دەستەڵاتە گشتیەکان ملکەچ دەکات بۆ قانوون ، هەروەک تاکەکان .

ئەنجومەنی نوێنەران ( پەرلەمان) ، خاوەنی دەستەڵاتی یاسادانانە لە دەوڵەتدا ، لە سەریەتی پابەندبێ بەڕێزگرتن لە قانوونی دەستووری کە ئەرکەکانی بۆ دیاری دەکات ، سنورەکانی دەکێشێ و چوارچێوەکانی بۆ دەستنیشان دەکات ، ئەو ڕێو و شوێنانەی بۆ دیاری دەکات کە پێویستە بیانگرێتەبەر، هەروەک پەرلەمان پابەند دەبێ بەڕێزگرتن لەو قانوونە کە دەریدەکات ، مادام هێشتا لەکاردایەو هەموار نەکراوەتەوە یان بەقانوونێکی تر لەکار نەخراوە .

دەستەڵاتی دادوەری بەدەوری خۆی پابەند دەبێ بەڕێزگرتن لەقانوون ، ئەوەش بەمانای ئەوەدێ کە دادگاکان ، پێویستە ڕێز لە قانوون بگرن کەوا جێبەجێی دەکەن کاتێ ئەرکەکانیان ڕایی دەکەن لەکاتی یەکلاکردنەوەی کێشەکان کە ڕۆژانە دێتە بەردەمیان .

هەروەک دەستەڵاتی بەڕێوەبردنی گشتی  (الادارە العامە)  پابەند دەبێ بەڕێزگرتن لە قانوون و نابێ لە بڕیارەکانی دەرچێ ، پرەنسیپی ملکەچی بەڕێوەبردن بۆ قانوون بریتیە لە لایەنێک لەلایەنەکانی پرەنسیپی ڕەوایی بەمانای فراوان کەوا سەرجەم دەستەڵاتەکان ملکەچ پێدەکات بۆ قانوون .[6]

کاتێ بەرانبەر ( قانوونی دەستوری ) دەوەستین وەک یەکیک لەو قانوونانەی کە بەشدارە لەڕێکخستنی ژیانی گشتی ، مەبەست لەو قانوونە دەستوریە نیە ، کە زانستێکە بە ناوەرۆک و مێژوو و گەشەکردنەکانی ، بەڵکو مەبەست لە بنەما ( دانراوەکان ) ـە ڕێکدەخات یان بەشدار دەبێ لەڕێکخستنی بەڕێوەبردنی دەستەڵات . لێرەدا مەبەست لە قانوونی دەستوری ، ئەوەیە کە بریتیە لە کۆمەڵێک بنەمای دانراو کە پێیان دەڵێن : بنەمای دەستوری بەشدار دەبن لەڕێکخستنی بەڕێوەبردنی دەستەڵات لەدەوڵەتدا ، لەلایەن فەرمانڕەواکانەوە ، کەدەستەڵاتیان بەدەستەوەیە .

لێرەدا پێویستە باسی ڕەوایی بێنینە گۆڕێ ، لەهەموو زەمەنێکدا باوەڕێک هەیە لەسەر چۆنیەتی وەرگرتنی دەستەڵات و سەرچاوەکانی ئەو دەستەڵاتەو چۆنیەتی بەڕێوە بردن وگواستنەوەی  لە کەسێک یان کۆمەڵێکەوە بۆ یەکێکی تر . بەمانایەکی تر لە هەر قۆناخ و سەردەمێکدا باوەڕێکی گشتی باو هەیە کەلای زۆربە ڕەواجی هەیە دەربارەی کێ دەستەڵات بەڕێوە دەبا و چۆن چۆنی بەڕێوەی دەباو چۆن دەگوازرێتەوە بۆ دەستیکی تر . کاتێک دەستەڵات ڕەوایە کە ئەوەی بەڕێوەی دەبا و شێوازی بەڕێوەبردنی گونجاوبێ لەگەڵ ڕای باو لەنێو کۆمەڵدا . لەسەر ئەو بنچینەیە ڕەوایی مەلەکی هەیە ، واتا  دەستەڵات ( یان حکومەت ) ڕەوایی نیە لەلای زۆربەی هاووڵاتیان ئەگەر لە دەستی مەلیکدا نەبێ . هەروەک ڕەوایی دێموکراسیانەش هەیە ، واتا دەستەڵات ڕەوایی نیە ( ئاواش پێویست ناکات ملکەچی بن ) تەنها مەگەر گەل بەڕێوەی ببات ( سەرچاوەی دەستەڵات ) یان ئەوانەی نوێنەرایەتی دەکەن . ئەو باوەڕەش بەپێی زەمان و شوێن دەگٶڕدرێ و لەئێستادا دێموکراسیەت باوەڕێکە گونجاوترین دۆخە کە تیایدا ئازادیەکان بەباشترین شێوە دەپارێزرێن و مافی مرۆف و دادی کۆمەڵایەتی گەشە دەکەن بەپێی پێویستیەکانی مرۆڤ . بیرۆکەی ڕەوایی دێموکراسی ، وا باس دەکرێ کە بەرهەمی ڕامانی فەیلەسوفەکانی سەدەی هەژدەم بێ ، بەڵام ئەو بیرۆکەیە بۆ زۆرکۆنتر دەگەڕیتەوە ، سەردەمی زانا کاسۆلیکەکان لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ، بەتایبەت سانت تۆماس ئەکوینی (١٢٢٥-١٢٧٤) دواتر لەئەوروپا بەتایبەت لە فەرەنسا پەرەی پێدرا لەلایەن ئۆپزسیۆنی کاسۆلیک و پرۆتستات ، کەوەک چەکێک لەململانێ ئایینی و سیاسیەکاندا لەو قۆناغەدا بەکاردەهات .[7]

کەواتە دەستەڵات کاتێک ڕەوایی دەبێت ئەگەر شێوازی بەڕێوە بردنی و گواستنەوەی بەپێی ئەو بنەما یا نەبێ کە هاووڵاتیان ڕەزامەندن لەسەری. دەنگدانی هاووڵاتیان بەدەستورێک بەبەڵێ ئەوە نیشانەی ڕازیبوونیانە بە شێوازی بەڕێوەبردنی دەستەڵات و شێوازی گواستنەوەی لەڕاستیدا ، واتا بەڕێوەبردنی دەستەڵات لە شكڵدا وەک دەستور دیاری کردوە جوتە لەگەڵ بیرۆکەی ڕەوایی باو لەدەوڵەتدا .[8]

هەڵبژاردن

لەباسی دەوڵەتی قانوون و ڕەوایی و دێموکراسیەتدا هەڵبژاردن کۆڵەکەی سەرەکیە ، بەبێ هەڵبژاردنێکی ئازادو سەربەخۆ ئەو دەستەواژانەی سەرەوە هیچ مانایەکیان نابێ ، بوونی ئەوانە بە هەڵبژاردنێکی قانوونی و خاوێن دەپێورێن . کەواتە دەبێ باسێکی هەڵبژاردن بکەین . مافی هەڵبژاردن ل ەدێموکراسیدا بەردی بناغەیەتیایدا . چونکە رێگایەکە رەوایی سیاسی بە فەرمانڕەوا دەدات بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت لەخزمەتی گەلدا . بەکارهێنانی مافی دەنگدان بریتیە لەلوتکەی بەشداری دێموکراسی  و زۆرترین کاریگەری لەسەر ئایندەی دەستەڵات هەیە . گرنگە زۆرترین رێژە لەهاووڵاتیان رووبکەنە  سندوقەکانی دەنگدان بۆ هەڵبژاردنی ئەوکەسەی نوێنەرایەتیان دەکات بۆ بەڕێوە بردنی دەستەڵات . بەڵام ” چەندایەتی ” خەڵک بەس نیە بۆبەشداری دێموکراسی ، هەروەها چۆنیەتی دەنگدانیش هەیە . لەبەرئەوەی دەشێ لەئەنجامی هەڵبژاردنەکاندا گۆڕانکاری بنەڕەتی بەرهەمبێت کە رەنگە ببێتە هۆی پێشکەوتن یان دواکەوتنی وڵات . جێی حیکمەت و ئەرکی نیشتمانیە زانیاری پێویست هەبێ لەسەربەرنامە پێشکەشکراوەکانی پارتەکان و کاندیدەکانیان و هەڵبژاردنی باشترینیان بە ئاگاییەوە .

بەسوک سەیرکردنی مافی دەنگدان یان ئەو قسە باوەی کەدەڵێ” تاقە دەنگی من نەپێش دەخاو نەدوا دەخات ” دیموکراسی لە ناوەرۆکە بنچینەییەکەی کەبریتیە لەدەستەڵاتی گەل لەگەلەوە یەو بۆ گەلە بەتاڵ دەکاتەوە . ساویلکەیی و نەزانی جگەلە چاوبەستەکان ئەوانەی یاریدەکەن بەدرۆ و فێڵ و کڕینی دەنگی ساویلکەکان بەپارەکانیان کەسی تر ناگەیەنێتە دەستەڵات . شێوازو رێگەکانی هەڵبژاردن هاوشێوەیە لەگەڵ هەموو جۆرەکانی هەڵبژاردنەکان و راپرسیە جەماوەریەکان لەسەندیکایی و کۆمەڵایەتیەکان . ئاستی هۆشیاری دێموکراسی و ئەندازەی پێشکەوتنەکەی لەمەحەک دەدا . بوونی چاودێریەکی کارا بۆ کاندیدکردن و هەڵبژاردنەکان لەلایەن ئەنجومەنە خۆجێییە سەربەخۆکان یان نێو دەوڵەتیەکان لەباریدا هەیە شوێنێکی شایستە لەدڵی دەنگدەران بەدەستبهێنێ کە دەبێتە هۆی رێزی دامەزراوەکان کەهەڵبژاردنیان تێدا دەکرێ و هەرکاندیدێکی هەڵبژێراو رەوایی تەواو بەدەست دەهێنێ .

بۆ چەسپاندنی پایەکانی دێموکراسی ، پێویستە لەسەر حکومەتی هەڵبژێراو بەوەفابێ بەرانبەر بەو بەڵێنانەی کە لەکاتی هەڵمەتی هەڵبژاردنەکاندا بەگەلی داون . ئەوە هەموو ئەو دامەزراوانەش دەگرێتەوە کە هەڵبژاردنەکانیان تێدا یە . رونکاری لەپێداویستیەکانی دێموکراسیە بۆ بەڕێوەبردنی کاروبارەکان و دیالۆگی بەردەوام لەنێوان فەرمانڕەواو ژێرفەرماناندا لەرێگەی ئامڕازەکانی راگەیاندن و رستەیەک لە پەیوەندیە هەمە جۆرەکان وەک ئامادەبونی نوێنەر یان وەزیر بەشێوەیەکی دەوری لە ناوچەی بازنەکانی هەڵبژاردن بۆ تێگەیشتن  لەکێشەکانی خەڵک لە واقیعی رۆژانەدا بۆئەوەی بڕیارو کارەکانیان  بەرژەوەندی بەکردەوەی خەڵک بگرێتەوە .

لێرەدا دووسیستەمی بنچینەیی لەجۆری هەڵبژاردنە نوێنەرایەتیەکان هەیە :

1 – سیستەمی رێژەیی کەوا رێژەی نوێنەران  لەگەڵ رێژەی دەنگدەران دەگونجێ ، بۆنمونە ٣نوێنەر بۆ هەر ١٠٠٠٠٠دەنگ بۆ ناوچەیەک یان لە سەر ئاستی هەموو وڵات . ئەو سیستەمە هانی فرەپارتی زۆردەدا کەتیایدا بەدەستهێنانی زۆرینەی پەرلەمانی قورس دەبێ بۆ فەرمانڕەوایی کردن بەشێوەیەکی کارا ، و نا ئارامی دەخزێتە نێو حکومەتەوە . بەڵام شوێن و دەنگی بیستراو دەداتە کۆمەڵە پارتە بچوکەکان و هانی دەرکەوتنی کەسایەتیە بەهێزەکان دەدات کەبارودۆخی سیاسی بۆ نەگونجاوە لە سیستەمێکی تردا کاربکات .

2 – سیستەمی زۆرایەتی کە دەوەستێتە سەر سەرکەوتنی نوێنەر لەبازنەی هەڵبژاردنەکەیدا کاتێ زۆرینەی دەنگی دەنگدەران بەدەست دەهێنێ واتا٥٠%+١.ئەو سیستەمە هانی کەمکردنەوەی ژمارەی پارتەکان دەدا ، حکومەتیش تیایدا سەقامگیری و هێزێکی زۆرتری دەبێ .

دەکرێ ئەم دووسیستەمە بە ئەندازەیەکی دیاریکراو تێکەڵبکرێن  بۆ خۆلادان لە لایەنە خراپەکانیان هەروەک بۆنمونە لەئەڵمانیا جێبەجێکراوە . [9]

سەرچاوە :

١- ويل  موبيض,الف باء الديمقراطية,حوار متمدن,العدد2992-2010-5-1  **

2 – الدكتور منذرالشاوى,دولة القانون,مكتبة الذاكرة,بغداد,الطبعة الاولى,2013,مقدمة,ص5-6

3- الدكتور,منذر الٍشاوى,دولة القانون .ن,م.ص,ص37

4- الدكتور,منذر الشاوى, دولة القانون .ن,م.ص.ص38

5 – الدكتور.منذر الشاوى, دولة القانون .ن,م.ص..ص41

[6] -الدكتور.حسين عثمان محمد,قانون قضاء الادارى,منشورات الحلبى الحقوقية,لبنان,2010,ص11-21

7 -الدكتور منذرالشاوى ,القانون الدستورى,الجزء الاول,الطبعة الثانية2007,المكتبة القانونية.ص66-71

8-الدكتور منذر الشاوى دولة القانون,م,ص,ص256

9 – نويل موبيض,الف باء الديمقراطية,حوار متمدن,م,ص.

*ریمۆن بۆلان  سەرۆکی پێشوی زانکۆی سۆربۆن-پاریس

**ئەمە بابەتێکە بەناوی( ئەلف وبێی دێموکراسی ) لەلایەن نوسەرەوە کراوە بەکوردی ولەگۆڤاری دەنگداندا ژمارە ١٩-٢١دا بڵاوکراوەتەوە .

بەکلیکێک لەسەر سمبولەکانی خوارەوە ، ئەم بابەتە دەگات بە هاوڕێکانت