مامۆستا جەحفەر: ئایا یه‌كێتی بیری هه‌یه‌؟

روونكردنه‌وه‌ ئه‌م نووسینه‌ له‌ئه‌نجامی دیالۆگ و گفتوگۆ له‌گه‌ڵ سۆسیال ـــ دیموكرات و چه‌په‌كان و سه‌وزه‌كانی ئه‌ڵمانیا و سوید و نووسه‌ر و لێكۆڵیارانی كورد دا نووسراوه‌. سۆسیال ــ دیموكراته‌كان بۆ نموونه‌: […]
هاوکارییەکەت تەنها کلیک کردنە سەر ئەو سمبولانەی لای خوارەوەیە

روونكردنه‌وه‌
ئه‌م نووسینه‌ له‌ئه‌نجامی دیالۆگ و گفتوگۆ له‌گه‌ڵ سۆسیال ـــ دیموكرات و چه‌په‌كان و سه‌وزه‌كانی ئه‌ڵمانیا و سوید و نووسه‌ر و لێكۆڵیارانی كورد دا نووسراوه‌. سۆسیال ــ دیموكراته‌كان بۆ نموونه‌: ده‌زانن بۆ ئه‌وان سۆسیال ــ دیموكراتن؟ ئه‌وان بڕوای نه‌گۆڕیان به‌ (ده‌وڵه‌تی قانوون) و (ده‌وڵه‌تی سۆسیال) هه‌یه‌ و بڕوایان به‌ خه‌باتی په‌رله‌مانی و مانگرتن و رێپێوانی ئاشتیانه‌ هه‌یه‌. دروشمی سه‌ره‌كی ئه‌وان به‌دیهێنانی دادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئازادی و بووژانه‌وه‌ی ئابوورییه‌. ئه‌وان بڕوایان به‌ (سۆسیالیزم) هه‌یه‌، سۆسیالیزمێك به‌بێ زه‌بروزه‌نگ و (شۆڕش) به‌دی بێت. ئه‌وان بڕوایان به‌ فه‌لسه‌فه‌ی ماركسی هه‌یه‌ و بڕوایان به‌ بیروڕای (لینین) و (ستالین) نییه‌!
ئه‌م ده‌قه‌ی لێره‌ بڵاوده‌كرێته‌وه‌، به‌ ئه‌ڵمانی نووسراوه‌ و پاشان كراوەته‌ كوردی و ئه‌ڵمانییه‌كه‌ی هێشتا بڵاونه‌كراوه‌ته‌وه‌، هه‌رچه‌ندە دوو سێ سۆسیال ــ دیموكراتی ئه‌ڵمان پێیان باش بوو، به‌بێ ده‌ستكاری بڵاوبكرێته‌وه‌.
ئه‌م نووسینه‌ (20) پاژه‌ و ئێمه‌ جارێ ده‌مانه‌وێت ته‌نیا سێ پاژی بڵاوبكه‌ینه‌وه‌. مه‌به‌ستمان ئه‌وه‌یه‌ ده‌رگای گفتوگۆ و لێدوان بخه‌ینه‌ سه‌رپشت و خه‌ڵك له‌بیروڕای (ی.ن.ك) به‌ باشی تێبگه‌ن و بزانن (بیر)ی هێزێكی سیاسی چییه‌ و چۆن لێی تێبگه‌ین؟ ئه‌گه‌ر هێزێك (بیر) و (فه‌لسه‌فه‌) و (تیۆری) نه‌بوو زیانی پێده‌گات یان قازانج؟
ساڵانی حه‌فتاكان له‌ناو رۆشنبیراندا ئه‌و گوته‌یه‌ باو بوو: به ‌ره‌خنه ‌و ره‌خنه‌ له‌خۆگرتن كۆمه‌ڵ به‌ره‌وپێشه‌وه‌ ده‌چێت. من خۆم پێمباشه‌ یه‌كێتی ئه‌گه‌ر (حزب)ه‌ و ئه‌گه‌ر سۆسیال ــ دیموكراته‌، ده‌بێ بیرو ئایدیۆلۆژیای خۆی هه‌بێت، نه‌ك به‌ناوی یه‌كێتیه‌وه‌ و له‌بن په‌رده‌ی سۆسیال ـــ دیموكراتدا، رێگا بدرێت ئاڵای دژایه‌تی رووناكبیران، جیهانی فه‌لسه‌فه‌ و رۆشنبیری به‌رزبكرێته‌وه‌ و بیروباوه‌ڕ و ئایدیۆلۆژیا وه‌كو (قه‌چاخ) هێڵی سووری به‌بندا بهێنرێت.

بیر و ئایدیۆلۆژیا
حیزبی سیاسی، بە ئایدیۆلۆژیا و روانگە و بیروباوەڕ و پەیام و تێگەیشتنی سیاسییەوە دەناسرێتەوەو خۆی لە هێزەكانی تر جیادەكاتەوە. لەسەر زەمینە و بنكەی “بیر” بنچینە و كۆڵەكە و دیوار و دیزاین و دیكۆری دەرەوەو ناوەوەی حزب هەڵدەچنرێت. مرۆڤ و مێروولە، بیر، لەیەكیان جیادەكاتەوە. بیر بڕبڕەی پشتی ڕێكخستن و ڕێگای وەدیهێنانی ئامانجەكان تەخت دەكات. ڕێكخراوە بچووكەكان، ڕەنگە “بیرۆكە”یەكی بچووك، لەچواردەوری كێكێك كۆی كردبنەوە. بەپێچەوانەوە، حیزبە گەورەكان بیروباوەڕێكی گرنگتر و سەرنجڕاكێشتر دروستی كردوون. سەركردەیەكی بوودەڵە و بێ كەڵك و خواروخێچ، ناتوانێت بیرێكی بەرز و مەزن بەرهەم بهێنێ!
بیرێكی مەزن و بزوێنەر نەبێت، حیزب لەسەر پشتی “هیچ” دروست نابێت! مریشك كڕیش بكەوێت، هێلكە لەبنیدا نەبێت، جووجك هەڵناهێنێ. ناكۆكیی كۆمەڵایەتی و جیاوازیی نەتەوەیی و كولتووری و ئاینی، لەنێوان دوو جەمسەردا، ململانێ و پێكدادانی ئاشكرا و نهێنی دەتەقێنێتەوە: ئەمەش چەند نموونەیەكە لە جەمسەرەكان:
1- ناكۆكیی نەتەوەیی: دوو نەتەوە، لەناو یەك دەوڵەتدا
2- ناكۆكیی چینایەتی: كرێكار و سەرمایەدار – جووتیار و دەرەبەگ
3- ناكۆكیی نێوان هێزی ئاینی و سیكۆلار
ناكۆكیی نێوان جەمسەرەكان سادەو سارد و سەرەتایی بوو، حیزبی ناسیۆنالیستی، بەدروشمی نەتەوەیی و دژی شۆڤینزمی نەتەوەی سەردەستە لەسەر شانۆی ڕووداوەكان دەرناكەوێت. بەڵام ئەگەر ناكۆكییەكان گڕگرتوو بوون، چەوسانەوە و غەدری نەتەوەیی و گیانی لووتبەرزی زاڵ بوو، لەسەر بنەمای شانازی و جیاوازی و فەرهەنگی نەتەوەیی، حزب دروست دەبێت بۆ وەرگرتنەوەی مافە زەوتكراوەكان و بەدیهێنانی ئازادی و سەربەخۆیی لە هەناوی ناكۆكییەكان و بوركانی چەوسانەوەدا، ئامراز دروست دەبێت بۆ چارەسەركردنی چەوسانەوە و كێشەی پاشكۆیەتی و داگیركراوی و نادادپەروەری. حزب و رێكخراو، ئامرازێكن بۆ بەرجەستەكردنی ویستی گەلێك، یان چینێك بۆ وەدیهێنانی ئامانجەكان.
چەوسانەوەی چینایەتی لە شارەكانی بەریتانیای ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەم، پارتی كرێكارانی هێنایە سەر شەقامەكان و مانگرتن و خۆپێشاندان دەستیپێكرد. پارتی سۆسیال ــ دیموكراتی ئەڵمانی، چەوسانەوەی چینایەتی و خراپیی هەلومەرجی ژیان دروستیكرد. خەبات دژی چینی سەرمایەدار، هۆیەك بوو لە هۆكارەكانی لەدایكبوونی پارتی سۆسیال دیموكرات و ڕێكخراوە چەپەكانی دیكە.
بۆ لە ساڵانی پێش راپەڕینی 1991 حیزبی”لیبراڵ” و “پارێزگاران” و رێكخراوی “ژینگەپارێزی” و “یەكێتی پەرلەمانتاران” لەناو ناوەند و كۆڕە سیاسیەكاندا، لەدایكبوونی خۆیان رانەگەیاند؟ بۆ پاش هەرەس و تێكشكان و نسكۆی 1975 زۆربەی توێژی خوێندەوار و سیاسی و رووناكبیر، تەنیا بازنەی بیركردنەوەیان لەسەر لووتكە شاخ و لوولەی تفەنگەكان گیرسابووەوە؟
بۆ پاش كارەساتی 1975 ، رێكخراوێكی بچووك، نهێنی، نەناسراو و گومناوی وەكو (كۆمەڵە) هەر یەكسەر خۆی دەگۆڕێت بۆ رێكخراوێكی دینامیكی، توندوتۆڵا و دەستوەشێن و ترسێنەر، سەرەڕای شاڵاوی گرتن و راونان و كوشتنی بەشێكی سەركردە و كادرە ناودارەكانی؟
پاش داڕووخان، هەرەس و هەڵەنگوتن، رادەی چەوسانەوەی نەتەوەیی، لەسەر هەموو ئاستەكان، بەهێزتر كرا، هەڕەشەی نەمان و لەناوچوون، لەم قۆناغەدا، بەهیچ قۆناغێكی مێژووی گەلی كوردستان بەراورد ناكرێت.
ئەم گوشار و تەنگپێهەڵچنینە دڕندانە و شۆڤێنیە، خرایە سەر سەرجەم دانیشتووانی كوردستان، كاردانەوەی جۆراوجۆری لێدەكەوتەوە. ئامرازەكانی كاردانەوە، بەرەنگاربوونەوە، رووبەڕووبوونەوە، بەگوێرەی پێویست نەبوون. لەچاو قەوارەی زیانكەوتن و رووداوە دراماتیكییەكان هەر “هیچ” نەبوو. دەنووسم “هیچ” چونكە دەزانم كێش و قورسایی و كاریگەریی “هیچ” چەندە زۆرە، لەچاو قەوارە و قورسایی سەرجەم تراجیدیاكانی ئەو سەردەمەدا. كەسێك، بە بەرچاویەوە، خانووەكەی دەسووتێنرێت، ئەویش لەدڵی خۆیەوە مۆڕەیەك دەكات. من دەزانم چەند دەستەیەكی بچووك بچووك، چەند چالاك و بزێو بوون و ئەو خەباتە بووە هەوێنی ئەم ئەزموونەی ئەمڕۆ.
ساڵی 1975 كاتێك (ی.ن.ك) راگەیێنرا، ئێمە چیمان بەدەستەوە بوو؟ رێكخستنێكی بێ‌ سەركردایەتی. دەریایەك نائومێدی و هەزاران برین و كۆت و زنجیر. شوێنی خۆشاردنەوەمان نەبوو. پارەی نان و كەبابێكمان نەبوو. ئۆتۆمبێلێكی شەق و شڕمان نەبوو. چەند دەمانچەیەكی نوێ‌ بۆ خۆپاراستنمان نەبوو. نینۆكمان نەبوو سەرمانی پێ‌ بخورێنین. بەشێك لە سەركردە ناسراوەكان، ملیان لەژێر چەقۆی دوژمندا بوو. هیچ نەخشە و پلانی كار و جوڵانەوەمان نەبوو. شانەی سەربازی و پێشمەرگایەتی نەبوو كە وەكو هەوێنی سوپای دواڕۆژ ئامادەكرابن.
ئەوەی هەمانبوو: تایپ و رۆنیۆیەكی ژەنگاوی. چەند كادر و ئەندامێكی بوێر، لەخۆ بوردوو، بەباوەڕ، هۆشیار و بەئاگا، لەگەڵا ویستێكی پۆڵایین كە ئەوكات بڕوایان وابوو، دەتوانن بەهێزترین سوپای ئەم سەرزەمینە وردوخاش بكەن. ئەو ژمارە بچووكە خەونێكیان هەبوو، دڵنیابوون ئەو خەونە، سەرەڕای نا هاوتایی تەرازووی هێز، هەر دێتە دی.
پاش چل ساڵا، ئێمە لە ئاوێنەی مێژوودا، سەیری كاردانەوەی گەلێك دەكەین، لەبەرەبەیانی شۆڕشەكەیدا، هەرەس، بەشێوەیەك ورەی زۆربەی زۆری خەڵكی روخاندبوو، كەم كەس دەیوێرا بیر لە چەكهەڵگرتنەوە، یان پشتیوانیی شۆڕش بكاتەوە.
بۆ وێناكردنی قەوارە و كاریگەریی كاردانەوەی گەلی كورد لە ساڵی 1975 ، بە مەبەستی بەراورد، دوو سەد ساڵا دەگەڕێینەوە دواوە و چاوێك بە لاپەڕەكانی مێژووی شۆڕشی ئەمریكی ساڵی 1776 دا دەگێڕین. ئەم شۆڕشە تەنیا حەوت ساڵی خایاند و دەوڵەتێكی نوێ‌ لەسایەیدا لەدایكبوو كە ئێستا بەهێزترین دەوڵەتی دونیایە. جۆرج واشنتن، ئەگەر لەلایەن خاوەن بانكێكی وەكو (رۆبەرت مۆریس)ەوە لەڕووی داراییەوە یارمەتی نەدرایە، هەروا بەئاسانی نەیدەتوانی تاجی سەركەوتن لەسەربنێت.
ئەمڕۆ دەزانرێت كاتێك یاسر عەرەفات و فەلەستینییەكان لە ساڵی 1967 رێكخراوی (فتح)یان دروست كرد، چەند چەك و پارەیان بەسەردا بارێنرا و لە چەندین شوێن ئۆردوگای مەشقیان بۆ كرایەوە.
كۆمەڵە و پاشان (ی.ن.ك) بەدەستی بەتاڵا و لە هەلومەرجێكی زۆر نەگونجاودا شانیان دایە بەر ئەو ئەركە مێژووییە قورسە. ئەوكاتە كۆمەڵە و یەكێتی بیروباوەڕ و”پەیام”یان هەبوو. یەكێتی ئەمڕۆ چەك و پارەی هەیە، بەڵام بیروباوەڕ و “پەیام”ی نییە.

سۆسیال ــ دیموكرات
بیست ساڵا لەمەوپێش، سەركردەیەكی ئێستای (ی. ن.ك) و كادرێكی پێشكەوتووی ئەوسای كۆمەڵەم بینی. پرسیاری ئەوەی لێكردم كە ئایا باشمان كردووە دەستمان لە تیۆری ماركسیزم و ئەندێشەی (ماوزەتۆن) هەڵگرتووە، یان هەر لەسەر هەمان رێباز و بەردەباز بەردەوام بووینایە؟
من ئەوكاتە پرسیارەكەیم بە پرسیارێكی تر وەڵام دایەوە: “ئەی ئێوە ئەمڕۆ سۆسیال ــ دیموكرات نین، تیۆرییەكانی سۆسیال ــ دیموكرات، جێگەی تیۆری ماركسیزم ــ ئەندێشەی (ماوزەتۆن) ی نەگرتۆتەوە؟”
ئەو گوتی: “ئێمە بووینە ئەو كوردەی خۆی لە هەردوو جەژن كرد. دەستمان لە ماركسیزم هەڵگرت و نازانین ئەم سۆسیال ــ دیموكراتە چییە؟”
من هەر زۆر ڕاشكاوانە پێمگوت: “من بڕوام بە سۆسیال ــ دیموكرات نییە. حیزبی سۆسیال ــ دیموكراتی ئەڵمانی، لە هەشتاكاندا هەڵوێستی لە رژێمی سەدام هەر زۆر دۆستانە بوو، هەڵوێستی لە خەباتی گەلی كوردستان، پڕ شەرمەزاری بوو، بەرامبەر بە كیمیابارانی هەڵەبجە ئامادە نەبوون بەیانێك بڵاوبكەنەوە. سەوزەكانی ئەڵمانیا و هەندێ‌ رێكخراوی كۆمەڵی مەدەنی و نووسەر و رۆژنامەنووس هەڵوێستیان جوامێرانە بوو..”
ئەو گوتی: “حیزب بیروباوەڕێكی نەبێت لەسەری بڕوات و رێگای بۆ رۆشن بكاتەوە، وەكو ئەوە وایە یەكێك لە ناوجەرگەی بیاباندا بزربێت و دڵۆپەیەك ئاوی پێ‌ نەبێت و قۆمپاسەكەیشی شكابێت..”
كێشەی بەشێكی سەركردایەتی (ی.ن.ك) ئەوەیە، نازانن سۆسیال ــ دیموكرات چییە و نازانن دەتوانرێت بەرنامەی سۆسیال ــ دیموكرات لە كوردستاندا جێبەجێ بكرێت؟
رەنگە یەكێكیان بڵێت: “قسەكەی مامۆستا جەعفەر وانییە و ئێمە هەر زۆر باش لە سۆسیال ــ دیموكرات تێگەیشتووین!” من دەڵێم: “بۆ رەنگی نەداوەتەوە لە بەرنامە و رەفتاری سیاسیتاندا؟”.
ساڵانێكە سەركردایەتی ئەوە بەگوێی خەڵكدا دەدات، گوایە: یەكێتی حیزبێكی سۆسیال دیموكراتە! باشە! بەرزكردنەوەی دروشمی سۆسیال ــ دیموكرات حیزبێك لە سۆسیال عەشایەرەوە دەكاتە سۆسیال ــ دیموكرات؟ من خۆم پێمباشە یەكێتی لەگەڵا بەشێك لە هێزە سۆسیالیست و سۆسیال ــ دیموكراتەكانی جیهاندا، دۆستایەتی و پەیوەندی توندوتۆڵی هەبێت. ئەوە حیكمەتی مام جەلال بوو كە كورد دەبێ‌ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیدا دۆست و هاوپەیمانی زۆری هەبێت.
بیروباوەڕ و بەرنامە، دەبـێ‌ لەناو بیر و هەڵسوكەوتی كادر و ئەندام و لایەنگراندا رەنگ بداتەوە. بۆ نموونە تەڤگەر و پارتە سەوزەكانی ئۆروپا، تەنیا بەدروشم داكۆكی لە ژینگە ناكەن و هەر بەقسە و خوتبەدان سەوز نین. بەرنامەی بنچینەیی ئەوان بریتیە لە ژینگەپارێزی و گوشار خستنە سەر حكومەت بۆ دەستهەڵگرتن لە بەرنامەی ئەتۆمی و دابەزین بۆ بەرنامەی وزەی ئەڵتەرناتیڤ: وزەی هەتاوی، وزەی ئاو و وزەی با. ژن دەبێ‌ پتر لە رێژەی 50% سەركردایەتی وەدەستبهێنێت. سەركردە و كادرەكان بە پایسیكل هاتوچۆ دەكەن. خواردنی سروشتی دەخۆن و جلوبەرگی نایلۆن لەبەر ناكەن و.. تاد.
بەشداری لە حكومەتدا بە رێككەوتن دەبێت، لەسەر فراوانكردنی بەكارهێنانی وزەی سروشتی و ژینگەپارێزی و مافی ژنان و دامەزراندنی فێرگەی نوێتر و باشتر و تەندروستتر و.. تاد. هەر هێزێكی سیاسی بیەوێت، سەوزەكان بەشداری لە حكومەتدا بكەن، ئەمان بە پۆست و پارە و بەرتیلی سیاسی و بازرگانی تەفرە ناخۆن و دەبـێ‌ ژینگەپارێزی لەسەری سەرەوەی كارنامەی حكومەت بێت و بەهیچ شێوەیەك سەودای لەسەر ناكەن.
رۆژێكیان نامیلكەیەكی خۆمم لەسەر (سۆسیال ــ دیموكرات) بەدیاری رەوانەی لای برایەكی نووسەر كرد. پاش چەند رۆژێك بەسەردان هات بۆ لام. ئەو راست و رەوان گوتی: “یەكێتی هێزێكی سۆسیال ــ دیموكرات نییە، تۆ دەتەوێ‌ هەر بەزۆر بیكەیتە سۆسیال ــ دیموكرات و خاوەن بیروباوەڕ. تكات لێدەكەم نامیلكەی وا مەنووسە و با بەهۆی تۆوە فێری هەندێ‌ دروشم و قسەی زل نەبن و سەرمانی پێ‌ كەچەڵا نەكەن. لێیانگەڕی، بەرەو كوێ‌ لەناو ئەم دەریا پڕ شەپۆلانەدا سەوڵا لێدەدەن با لێدەن و بڕۆن!”

كادرە خوێندەوار و هۆشیارەكانی یەكێتی ئەم پرسیارانە دەكەن:
Aــ كامەیە بەرنامەی سۆسیال ــ دیموكرات؟
Bــ كامەیە خەباتی ئەوان بۆ داكۆكی لە هەژار و چەوساوە و لێقەوماوان؟
Cــ كامەیە خەباتی ئەوان بۆ هاوتایی نێوان ژنان و پیاوان؟
Dــ كامەیە بەرنامەی رۆشنبیریی ی. ن. ك؟
Eــ كوا بەرنامەی چاكسازیی ئەوان لە بواری پەروەردە و تەندروستی و شارەوانی و دادوەری و ژینگە؟

ئەوان دەڵێن:
بەرزكردنەوەی درووشمی سواو، شایی و هەڵپەڕكێ‌ و سەرچۆپی لە ئاهەنگی سۆسیال ــ ئینتەرناشناڵدا، كولتووری عەشیرەتگەری بۆ مۆدێرنە و سۆسیال ــ دیموكرات ناگۆڕێت؟
ــ دانیشتووانی سلێمانی نزیكەی (850.000) كەس دەبن، دوو سێ‌ پارك و جێگەی سەیرانی گەورەی تێدا نییە (پاركی ئازادی، پاركی دایك، باخچەی گشتی، ئەوە هەواری شاریش خەریكە دروست دەكرێت). باخچە گشتیەكانی كەلار لەسلێمانی گەورەترن. كارگێڕی مەڵبەندیشمان هەیە، هەرچەند دەستی لەكاركێشاوتەوە، بەدەستەكەی تری، دەستی بەسەر دەیان دۆنم زەوی خەڵكدا گرتووەو هەر زۆر بەڕێكوپێكی بە پارچە پارچە، هەر هەمووی فرۆشتووەو تاپۆش كراون.
من دڵنیام لە ماوەی (24) ساڵی رابردوودا، لەبری یەكێتی، رێكخراوێكی ئیسلامی دەسەڵاتدار بووایە، ئەوەندەی قوتابخانە و زانكۆ دەكرانەوە، نیو ئەوەندە مزگەوت و تەكیە و خانەقا نەدەكرانەوە. لە ساڵی (1975) دا لە شاری سلێمانی تەنیا (50) مزگەوت هەبووە. ساڵی (2015) ژمارەی مزگەوت لە پارێزگای سلێمانیدا بۆ سەرووی (237) مزگەوت هەڵكشاوە. لە دەرەوەی شاریش (436) مزگەوت هەیە كە بەشێكیان كراونەتە سەكۆی بانگخوازانی بزووتنەوە ئیسلامیە توندڕەوەكان! كێشەی سەركردایەتی (ی.ن.ك) ئەوەیە، لەوە دەترسن پێیان بگوترێت: “ئەمانە عەلمانین” هەر ئەم ترسە وای لێكردوون بەسەدان مزگەوت دورستبكەن و كۆلێجی ئاینی ئیسلامی لە گیرفانی خۆیان بكەنەوە.
دیارە ئەمە تێڕوانینێكی هەڵەیە بۆ ئیسلام. ئەوە(داعش) تەنیا لە شاری مووسڵا (1200) مزگەوتی تەقاندەوە. نووسەرێكی عەرەبی ــ ئیسلامی ناسیاوم رۆژێكیان پێیگوتم: (دەزانیت كورد لە مزگەوت دروستكردندا زیادەڕۆیی كردووە! لە قوربانیكردنی جەژنی قوربانیشدا بێتامیان كردووە و رادەی دڕندایەتییان تێپەڕاندووە. شارەكەی ئێمە ژمارەی دانیشتووانی دوو سەد هەزار كەس دەبێت و تەنیا سـێ‌ مزگەوتی تێدایە…)

نیولیبراڵیزم
نیولیبراڵیزم ــNeolibralism واتە: لیبراڵیزمی نوێ‌، تەڤگەرێكی سیاسی، فەلسەفی، ئابووری، كۆمەڵایەتییە و لە كۆتایی هەشتاكانی سەدەی بیستەمەوە بەتوندی هاتووەتە ئاراوە و گۆڕانكارییەكی زۆری لە (ئابووریی بازاڕ) كردووە و هیچ پەیوەندییەكی ئەوتۆی لەگەڵا بیر و تیۆری لیبراڵیزمدا نییە. رەنگە دەقێكی سیاسی هێزە لیبراڵەكانی جاران، پیشانی كەسێكی (لیبراڵی نوێ‌) بدرێت، ئەو رەنگە یەكسەر پێیوابێت مەنیفێستی پارتێكی كۆمۆنیستییە! چونكە ئەوان زۆرجار باسی ئازادی و دادپەروەریی كۆمەڵایەتیان كردووە*.
ئادەم سمیس ــ (1723ــ 1790) نووسەری كتێبی (سامانی نەتەوەكان ــ The Wealth of Nations)**و دامەزرێنەری لیبراڵیزمی ــ ئابووری، دەربارەی ئابووریی بازاڕ وێنا و خەونێكی زۆر جیاوازی هەبووە. ئەو لە كتێبەكەی خۆیدا دەنووسێت: (دادپەروەری كۆڵەكەیەكی سەرەكیی تەلاری كۆمەڵی مرۆڤایەتییە. دادپەروەری لەم هاوكێشەیە دەرهاوێژرا، كۆمەڵا بەجارێ‌ هەرەس دەهێنێ..). پێشەنگەكانی تری بیری لیبراڵیزم، بەگیانی رۆشنگەرییەوە قسەیان لە ئازادی و دادپەروەری و ماف و ئازادیی تاك كردووە.
نیولیبراڵیزم، بیروهۆشی تەنیا لای بووژانەوەی بازاڕ و فراوانكردنی دەستكەوت و قازانجە، ئازادیی سیاسی و چالاكیی ناو دامەزراوەكانی دەوڵەت لای ئەوان هیچ نرخێكی نییە. هەندێ‌ جار یەكگرتنی دوو بانك دەبێتە هۆی ناردنە ماڵەوەی دە بۆ پانزە هەزار كارمەند و جێگەی ئەوان بە رۆبۆت و دەزگای مۆدێرن پڕدەكرێتەوە. لە سۆنگەی ئەم یەكگرتنەوەیەدا، قازانجی بانكی نوێ‌ چوار پێنج ملیارد دۆلار تێدەپەڕێنێ. لای بەڕێوەبەرە باڵاكان و خاوەن پشكە زۆرەكان ئەم “قازانج”ە لەسیاسەت و حیزب و فەرهەنگ و چالاكی گرنگترە. بازاڕی ئەوان گەشەی كرد، ژیان بەرەو پێشەوە دەڕوات و هەموو شتەكانی تر باش دەبن و دونیا دەكەوێتە خۆشی و شادییەوە!

حیزبی سەردەمی شۆڕش و حیزبی سەردەمی دەوڵەت
سەرەتای بەهاری 2004، لەگەڵا چەند هاوڕێیەك سەردانی لێپرسراوێكی یەكێتیم كرد. یەكێك لە دانیشتووان پرسیاری ئەوەی لێكرد: بۆ لەناو یەكێتیدا بیر نەماوە؟ لە سەردەمی شۆڕشدا”بیر” بەهێزترین ئامرازی دەستی (ی.ن.ك) بوو بۆ هاندانی جەماوەر و خۆبەهێزكردن و بەگژداچوونی رژێم. ئەمڕۆ یەكێتی لە لاشەیەكی بێ‌ رۆح دەچێت!
ئەو لێپرسراوە فەرمووی: “حیزب لەكاتی شۆڕشدا شتێكە و لەكاتی دروستكردنی دەوڵەتدا شتێكی تر.. ئەمڕۆ ئێمە حكومەتمان هەیە. خەڵك دوای بیروباوەڕ ناكەوێت. حیزبی سیاسی لەكاتی حوكمڕانی و دروستكردنی دەوڵەتدا لە كۆمپانیایەك دەچێت. سەركردەكان بەگوێرەی توانا و دەسەڵاتیان پشكیان لەو كۆمپانیایەدا هەیە. بیر لە هاوكێشەكەدا هیچ دەورێكی ئەوتۆی نییە!”
دیارە ئەم تێگەیشتنە بۆ “بیر” كاریگەری خۆی لەسەر جیهانبینی و ئاكار و هەڵسوكەوت و ستراتیژ و تاكتیك و دانانی بودجەی مەكتەب و مەڵبەندەكانی یەكێتی داناوە.
ئەم “تیۆری”یە بۆ ژمارەیەك لە حیزبە سیاسییەكانی رۆژهەڵات دەخوات كە كولتووری دەوڵەتدارێتی و كولتووری سیاسی لاواز و هەژارە. دەزگای بیرۆكراسی دەوڵەت بە نیمچە ئیفلیجی و پاَلنان و قرخەمەرەسی بەڕێوەدەچێت. لە وڵاتانی رۆژاوادا، سەركردەیەكی حزب دەتوانێت بەشداری لە هەڵبژاردندا بكات و ببێتە ئەندامی پەرلەمان، یان وەزیر. بەڵام ناتوانێت “شیرینی”ی نەوت وەربگرێت و سەرانە لە بازرگان و بەڵێندەر و قاچاخچی و دز و جەردە وەربگرێت. لەوێندەرێ‌ بیر و بەرنامەی حیزب دەنگدەر بۆ لای خۆی رادەكێشێ!
ئەم جۆرە”تیۆری”یە كۆمەڵا وێران دەكات و حیزبی سیاسی لەتوپەت دەكات. كادرێكی چاوكراوە و وریا، كاتێك لەڕێگەی سایت و فەیسبووك و تویتەر و رۆژنامەكانەوە، دەنگۆی ئەوە دەبیستێت كە رەنگە هەر (دەنگۆ)ش بێت و راست نەبێت: فڵانە “سیاسەتمەدار”ی حیزبەكەی بە “ملیۆن” بەرتیل وەردەگرێت و هەندێك كوڕی بەرپرسی حیزب و حكومەت و كادری پێشكەوتوو تەندەریان بۆ دەردەچێت و لەكاری بەڵێندەرایەتیدا “سەركەوتوون”و چەندین ڤیلای دوو سـێ‌ ملیۆن دۆلارییان هەیە، ئەو بۆ لەكاتی هەڵمەتی هەڵبژاردندا وەكو شێت هەڵپە بۆ دەنگێك بكات. ئەویش بۆ كار و كەسابەتێك دەگەڕێت، سكی منداڵەكانی تێر بكات!
سەركردایەتییەك لەسەر ئەم فەلسەفە و”تیۆری”یە پێكهێنرابێت، ناتوانێت كۆبوونەوەی ئاسایی خۆی بكات و پێكەوە چایەكی دیژلەمە بخۆنەوە، چجای دانانی پلانی جێبەجێكردنی مادەی (140)ی دەستوور. “بەرژەوەندیی ئابووری و دارایی ئەوەندە زلە، رێككەوتنی نێوانیان قورس و زەحمەتە…” ئەمە قسەی كادرێكی لاتە: (بۆیە هەریەكە دەیەوێت كۆسپێك بخاتە بەردەم لایەكەی تر و ئەگەر توانی ملی بابدات و”پشك”ی خۆی حەڵاڵا بكات..)
لە هەر وڵاتێكدا (سەركردایەتی… پەرلەمان..) نەتوانێت كۆبوونەوەی ئاسایی خۆی بكات، دەبێ‌ دەست لەكاربكێشێتەوە، چونكە ئەو سەركردایەتیە، یان ئەو پەرلەمانە، بەشێك لە شەرعیەتی خۆی لە كۆبوونەوەكانەوە وەردەگرێت. كۆبوونەوەیان پێنەكرا”گەنم گرد و جۆ بڵاو”.

هاوکارییەکەت تەنها کلیک کردنە سەر ئەو سمبولانەی لای خوارەوەیە
وتاریکورد

about وتاریکورد