نەوزادى موهەندیس: سەرژمێرى گشتى دانیشتوان لە عێراقدا، ئەو تارماییەى هەموان لێیدەترسن!

ئاشکرایە مێژووى چێکردنى سەرژمێرى گشتى دانیشتوان لە دونیادا کۆنە، ئەوەتا یەکەم سەرژمێرى لە بەریتانیا لە ساڵى 1066 و لە ئەمریکا لە ساڵى 1790 و لە فەڕەنسا لەساڵى 1836 و لە […]
بۆ ناردنی ئەم بابەتە بۆ سەر فەیسبووکەکەت یان هاوڕێکانت کلیک بکەرە سەر ئەو سمبولانە

ئاشکرایە مێژووى چێکردنى سەرژمێرى گشتى دانیشتوان لە دونیادا کۆنە، ئەوەتا یەکەم سەرژمێرى لە بەریتانیا لە ساڵى 1066 و لە ئەمریکا لە ساڵى 1790 و لە فەڕەنسا لەساڵى 1836 و لە بەلچیکا لەساڵى 1846 و لە یابان لەساڵى 1861 و لە ئەڵمانیا لەساڵى 1871 و لە هندستان لەساڵى 1881 و لە ڕوسیا لە ساڵى 1897 دا ئەنجامدراون. ئاشکراشە ئەو وڵاتانە وڵاتانى گەشەکردوو و پێشکەوتوون. جا پڕۆسەى سەرژمێرى گشتى دانیشتوان لە وڵاتانێکدا بەهەردوو سیستەمى حوکمڕانى دیموکراسى و تاکڕەویدا،بۆتە کەلتور و کارێکى باو کە بە 5 یان10 ساڵ جارێک سەرژمێرى دانیشتوان ئەنجام دەدەن و ئیدى ئەم نەریتە گوازراوەتەوە بۆ وڵاتانى دونیاى سێهەم و تازەپێگەیشتوش، کە لەسەر ڕێگاى گەشەکردن و بەئاڕاستەى پێشکەوتن و ئاوەدانى و زیاتر بوژاندنەوەى ژێرخانى ئابورى و کۆمەڵایەتى هەنگاو دەنێن و، گەرەکیانە چەندى بتوانن بە پلانى زانستى و بەفۆڕمێکى نوێگەراییەوە گەر وەک چاولێکەرى وڵاتانى پێشکەوتوش بێت، ئەمانیش سەرژمێرى دانیشتوانى خۆیان بکەن.
بۆیە کار و پڕۆسەى سەرژمێریکردنى دانیشتوان بەشێوەیەکى بەردەوامى بۆتە کارێکى لەپێشینە و زۆر پێویست لەسەر حکومەتەکان، کە ئاشکراشە ئەم پڕۆسەیە تەواو زانستى و بەمەبەستى کۆکردنەوەى زانیارى ودواتر لێکۆڵینەوە و شیکردنەوەى هەموو ئەو زانیاریانەیە و لەئەنجامیشدا پلان دانانە بۆ ئایندە لەچوارچێوەى پلانى 5 ساڵى یان 10ساڵى و زیاتریشدا بۆ سەرجەم بوار و کەرتەکانى گەشەکردنى وڵات.
بۆیە گرنگى ئەم پڕۆسەیە لەوەدایە کە بەرچاوڕوونى دەداتە لێپرسراوانى حکومەت دەربارەى تەواوى ژیان و گوزەران و ژمارە و قەوارە وتوانا و داهات و خەرجى وڵات و کۆمەڵگاو ئیدى لەسەر بنەماى ئەو زانیاریانە کە تاڕادەیەکى زۆر نزیکن لە ڕاستى و واقعیەوە چونکە بەپراکتیکى و لەسەر زەمینەى واقع هەموو پرسیارەکان وەڵامى تەواویان دەستدەکەوێت لەزارى کەسەکان خۆیانەوە.هەربۆیەش پڕۆسەى ئامار و کۆکردنەوەى داتا و زانیاریەکان لەئێستادا بونەتە زەرورەتێکى گەورە بۆ دانانى پلانى ئابورى و ئەمنى و کۆمەڵایەتى و تەنانەت سیاسیش.
بۆخۆى پڕۆسەى سەرژمێریکردن پڕۆسەیەکە کە نیەت و خواستى ئابورى لە پشتەوەیە بە پلەى یەکەم نەک سیاسى، بەڵام لەزۆر وڵاتدا بەتایبەتیش تاکڕەوەکان یان ئەو حومڕانیانەى لەلایەن کەمینەیەکەوە بەڕێوەدەبرێن یان ئاین و ئاینزایەکى دیاریکراوەوە ڕابەرایەتیدەکرێن. پڕۆسەى سەرژمێرى قەتیس و بچوک دەکەنەوە لە جوغزى سیاسیدا و بۆ مەرام و خواستى سیاسى و بەرژەوەندى نەتەوەیى یان ئاینى و مەزهەبى خۆیان بەکاریدێنن و زۆر جاران لەو پێناوەشدا دەکەونە شاردنەوەى زانیاریە ڕاست و دروستەکان و کارى ساختەکاریش ئەنجام دەدەن بۆ زاڵکردن یان زیادکردن یان پیشاندانى ناواقعى بۆ بون و قەوارەکانى خۆیان وەک لەهەموو سەرژمێریەکانى سەردەمەکانى پاشایەتى و کۆماریدا لە عێراقدا ڕوویانداوە کە لەماوەى 76 ساڵى تەمەنى دەوڵەتى عێراقیدا لە 1921 وە تا 1997 تەنها 8 سەرژمێرى گشتى ئەنجامدراوە لەساڵانى (1927 و1934 و 1947 و 1957 و 1965 و 1977 و 1987 و 1997)دا.
بەمشێوەیە لەم وڵاتانەى ڕۆژهەڵات بەگشتى و ئەوانەى حوکمڕانیەکى شمولى و توتالیتارى و نەتەوەیى و ئاینى و مەزهەبى بەڕێوەیان دەبات بۆتە پڕۆسەیەکى ترسهێنەر وتارماییەکى تۆقێنەر و هەموان لە ئەنجامەکانى دەترسن. گەر بە بەرژەوەندى بون و قەوارە و دەسەڵات و هێزى خۆیان نەشکایەوە.بۆیە زۆرجاران بەمەبەست ئەم پڕۆسە گرنگە دوادەخەن یان هەر نایکەن وپەکیدەخەن یانیش گەر سازیان کرد بە ناتەواوى و نازانستى جێبەجێى دەکەن بە ترس و دڵەڕاوکێوە.
جا ئەم ڕاستیانەى لاى سەرەوە لە ئێستادا بۆ دەوڵت و حکومەتى عێراق بونەتە ڕاستیەکى حاشا هەڵنەگر، کە لەماوەى زیاد لە 23ساڵە سەرژمێرى گشتى لە عێراقدا نەکراوە واتە لەساڵى 1997 کە ژمارەى دانیشتوانى عێراق 19 ملیۆن کەس و هەرێمى کوردستانیش بە نزیکەیى 3 ملیۆن کەس بوون. و نزیکەى 33ساڵیشە لەهەرێمى کوردستاندا ئەنجامنەدراوە.بۆیە هەموو زانیارى و داتاکانى لەبەردەستا هیچیان نزیک نین لە ڕاستیەوە، بەڵکو هەموانیان لەچوارچێوەى گریمانەو و نزیکخستنەوە دەرناچن. لەئێستادا و دواى 16 ساڵ لە ڕووخاندنى ڕژێمى بەعسى صەدامى لە 2003وە حکومەتى عێراقى دواى دووجاران بڕیار بۆ چێکردنى ئەو پڕۆسەیە لەساڵانى 2007 و 2013دا نەیانتوانى ئەنجامیبدەن، بەڵام لەئێستادا خۆشبەختانە بڕیارى یەکلاکەرەوە دراوە کە لەمانگى تشرینى یەکەمى ساڵى 2020دا ئەو پڕۆسەیە جێبەجێبکرێت.
پرسیار لێرەدا ئەوەیە، ئایا هەموو پێکهاتە نەتەوەیى و ئاینى و مەزهەبیەکانى ناو عێراق دڵخۆشن بەو پڕۆسەیە یان هەموان بەترس و دڵەڕاوکێوە لێى دەڕوانن و بەکامى دڵ حەزناکەن جێبەجێبکرێت؟ ئایا ئەم هەموو ترس و دڵەڕاوکێیەیان بۆچى و لە پاى چیدایە؟
وەڵامى کورت و کرمانجى و بێ پێچ و پەنا ئەوەیە کە هەموان و هەریەکە بەبیانوى جیاوازەوە لەو پڕۆسەیە دەترسن، بەڵام بەناچاریش قبوڵیان کردوە سەرەڕاى تێبینى و سەرنجەکانیان.
ئاشکرایە لەدواى ساڵى 2003وە زۆرینەى شیعە مەزهەبى عەرەبى بونەتە دەسەڵاتدار لە عێراقدا و تەواوى جومگە و بڕگە گرنگەکانى بڕٍیاریان لەدەستدایە بەهۆى ئەوەى کە سەرۆکى حکومەت لەو پێکهاتەیەیە و هەموو توانا مادى و مرۆییەکانى لەبەردەستدایە و لەساڵانى ڕابووردوشدا کە دەیانتوانى ئەو پڕۆسەیە ئەنجامبدەن بەڵام لەڕوانگەى سیاسى و مەزهەبى خۆیانەوە چێیان نەدەکرد و دەترسان کە ژمارە و قەوارەى ڕاستەقینەى خۆیان دەربکەوێت لەبەرامبەر سونە مەزهەبەکان و کوردەکانداو بەپێچەوانەى ئەوەى کە بانگەشەى بونیان زیاد لە ڕێژەى 60% دانیشتوانى عێراق دەکەن بۆیە ئەمە ترسى شیعەکانە.
سونە عەرەبەکانیش هەمان بیانویان هەبوە و دەترسن کە لەئێستادا قەوارە و ژمارەى ڕاستەقینەى خۆیان بۆ دەربکەوێت لەبەرامبەر شیعە و کوردەکاندا.دواى 16 ساڵ لە کوشتن و بڕینێکى بێشومار، کە ڕووبەڕوى خۆیان و ناوچەکانیان بوەوە لەسەردەستى میلیشیا شیعەکان و داعش و تیرۆریستاندا.
کوردەکانیش هەروان و دەترسن لەوەى کە بە پێچەوانەى ئەوەى بانگەشەى 5 ملیۆن کەس دەکەن کەمتر بن و پشکیان لەبودجەى ساڵانەى دەوڵەتى عێراقدا لە 17% وە کەمببێتەوە بۆ کەمتر و زیانى مادى و داهاتیان بەربکەوێت. بەتایبەتیش کەمبونەوە و زانینى ژمارەى ڕاستەقینەى کورد لەناوچە دابڕێنراوەکان، کە مادەى 140ى دەستور دەیانگرێتەوە دەبێتە کارەسات بۆ کورد و ئایندەى ئەو ناوچانە کە لە هەقیقەتى مێژوو و جوگرافیادا کورد و کوردستانین،بەڵام کەمبونەوەى ژمارەى کورد بەهۆى پڕۆسەکانى تەعریب و ڕاگواستن و… هتد. وە لەکاتى ڕاپرسى بۆ گەڕاندنەوەى ئەو ناوچانە بۆسەر هەرێمى کوردستان کورد زۆر زیانى بەردەکەوێت. بۆیە کوردەکان مەترسیان لە ئەنجامى سەرژمێریەکە هەیە لەبەرامبەر سونە و شیعەى عەرەبدا..
کەمینەکانى تورکومان و مەسیحیەکان و ئەوانى تریش هەروان، چونکە هەموانیان خۆیان زۆر بەگەورەتر دادەنا. بەڵام ئەم سەرژمێریە گشتیە ڕووى ڕاستەقینەیان پیشان دەدات و چیدى ناتوانن بانگەشەى زیاد لە قەوارەى خۆیان بکەن.جا لە کاتى چێکردن و سەرخستنى ئەم پڕۆسەى گشتى سەرژمێریەدا هەموان قەوارە و هێز و توانا و ژمارەى ڕاستەقینە و سیماو ناوەڕۆکى خۆیان بۆ دەردەکەوێت،گەر فێڵ و ساختەکارى و گۆڕان لە ئەنجامەکان و زانیاریەکاندا نەکرێت بە بەرژەوەندى پێکهاتەیەکى دیاریکراو. ئەم سەرژمێریە زۆر گرنگە چونکە دواى 23 ساڵ دێت لە ئەنجامنەدانى لە دەوڵەتى عێراقیدا و بۆ 10 ساڵى ئایندە دەبێتە دۆکۆمێنتێکى گرنگ و بنەماى کارکردن و پلاندانان بۆ ئایندە لەهەموو بوارەکاندا.
بۆیە لەگەڵ هەموو ئەو ترسە بێبنەمایانەى هەموان، ئەم پڕۆسەیە گرنگ و زۆر پێویستە،بۆ وڵاتێکى وەکو عێراق بە هەرێمى کوردستانیشەوە چونکە تازە بەتازە لەسەر سکە و ڕێگا و بە ئاڕاستەى گەشەو پێشکەوتنى زیاتر و نوێدان دواى ئەو هەموو جەنگ و ماڵوێرانیەى سەردەمەکانى پێشوترى دەسەڵاتدارانى بەغداد و دواى پڕۆسەى ڕزگارکردن و جەنگى دژ بەداعش و تیرۆریستان.
بۆیە گرنگە کە هەموان هەوڵى سەرخستنى بدەن نەک ڕێگرى بخەنە بەردەم و هەوڵى تێکدان و ساختەکارى تیادا بدەن بۆ بەرژەوەندى خۆیان. چونکە لەکۆتایدا ئەوەى زیانى بەردەکەوێت تەنها وڵات و کۆمەڵگایە بۆ ئایندە و ئێستا بەهەموو حیزب و سەرکردە و پێکهاتەکانەوە نەک پێکهاتەیەکى دیاریکراو. بۆیە پڕۆسەکە هێندەى هیوابەخش و بەسوودە نیوهێندە مایەى ترس و دڵەڕاوکێ و نیگەرانى نیە، گەر هەموان بیانەوێت عێراق و کۆمەڵگاى عێراقى بەهەرێمى کوردستانیشەوە لەم بازنە بۆش و خولاوە بێناوەڕۆکەى هەژارى و دواکەوتوویى و نەخۆشى و نەخوێندوارى ڕزگاربکەن.
ئاشکراشە ئەم پڕۆسە گرنگە پێویستى بە کەشوهەوایەکى ئارام و سەقامگیر هەیە،نەک وەک ئێستا وماوەى 6 ڕۆژە تەواوى عێراق جگە لەهەرێمى کوردستان کەوتۆتە گێژاوى خۆپیشاندان و ناڕەزاییەکانى هاوڵاتیانەوە و بارێکى ئەمنى ناجێگیرى لێدروستبوە، گەر دۆخەکە بەم شێوەیە بەردەوام بێت ئەوا چاوەڕوان ناکرێت کە پڕۆسەیەکى هەڵبژاردنى سەرکەوتوو ئەنجامبدرێت. ئەمەش بەزیان دەگەڕێتەوە بۆ سەر تەواوى عێراق بەهەرێمى کوردستانیشەوە و کێشە و ململانێ ناڕەواکانیش لەسەر بودجە و داهات و خەرجیەکانیش بەردەوام دەبێت.

بۆ ناردنی ئەم بابەتە بۆ سەر فەیسبووکەکەت یان هاوڕێکانت کلیک بکەرە سەر ئەو سمبولانە
نەوزادی موهەندیس

ئەرشیڤی بەڕێز: نەوزادی موهەندیس