Fogo

ئەبوبەکر جاف : ئیمانۆیل كانتی فوكۆ .

ڕۆشنگەری و پەیوەندی بە ئێستا و دیاگنۆستیككردنی ئێستاوە .
پەیوەندی میشێل فوكۆ بە كانتەوە ، بە تایبەتی جۆرێك لە گەڕانەوەی فوكۆ بۆ سەر تێكستی ( ڕۆشنگەری چییە ) ی كانت لە ساڵەكانی كۆتایی ژیانی فوكۆدا ، دەلالەتێكی نقێی ناو پرۆژەی ژینیالۆژیای ئیتیكی فوكۆیە . پەیوەندی فوكۆ بە كانتەوە دەگەڕێتەوە بۆ شەستەكان ، ئەو گاتەی كە نەریتی زانكۆیی فەرەنسی بۆ بەدەستهێنانی تێزێكی دكتۆرا ، پێویستی بە پاشكۆو تەواوكارییەك هەبوو . ئەنترۆپۆلۆژیا لە دیدێكی پراگماتییەوە . دوایریش هەوڵی چێبوونی پرۆژەیەك لە نێوان فوكۆو هابرماسدا سەبارەت بە كانت . لە پاش ئەوەی هابرماس كۆمەڵێك گوتاری لە ( كۆلێژ دو فرانس ) پێشكەش كرد، فوكۆ پێشنیاری بەیەكگەیشتن و گفتوگۆیەكی كرد لە گەڵ هاوڕێ ئەمەریكییەكسنیاندا، ئەمەش بە یادی تێپەربوونی دوو سەدە بەسەر تێكستی ( ڕۆشنگەری چییە ) ی كانت . بەڵام بە هۆی مەرگی فوكۆوە ئەم دیدارە سازنەدرا . لە پاش ئەوەی میشێل فوكۆ لە ساڵی ١٩٨٣ لە كۆلێژ دوفرانس خستەوە بەر باس و لێكۆڵینەوە ، وە لە پاش مەرگیشی هابرماس وەستان و هەڵوەستەیەكی جددی لەسەر كرد .
( بۆ یەكەم جار ، فەیلەسوفێك دەبینین باس لە ئەركی فەلسەفە دەكات ، ئەركێك كە شیكردنەوەی سیستەم و نەسەق و بنەما میتافیزیكییەكانی مەعریفەی زانستی نییە ، بەڵكو شیكردنەوەی ڕووداوێكی مێژووییە ، ڕوداوێكی نوێ ، ڕوداوێكی هەنوكەیی ). بۆ فوكۆ ، كاتێك لە سالی ١٧٨٤ دا پرسیار دەكات ڕۆشنگەری چییە ؟ دەیەوێت بزانێت ئێستا چی ڕوودەدات ؟، چی بەسەرماندا دێت؟ ئەو جیهانە چییەو ئەم قۆناغە و ئەم چركەساتەی ئێمەی تێدا دەژین چییە ؟ ئێمە كێین ؟ ئێمەیەك كە ، لەچركەساتەكانی ڕۆشنگەریدا دەژین ، كێین بەو پێیەی شاهیدین بەسەر ئەم سەدەوە . ئێمە ئەوەمان لە بیر نەچێت كاری فەلسەفەی دیاگنۆستیك و دیاگنۆستیككردن و دەستنیشانكردنی ئێستایە . فوكۆ دوو جار وەك شیكردنەوەو خوێندنەوە لەسەر تێكستەكەی كانت وەستا ، لە دوو بۆنەی جیاوازدا ، یەكەمیان لە وانەیەكی ١٩٨٣، دووەمیان لە سالی ١٩٨٤. واتە دووساڵێ كۆتایی ژیانی فوكۆ . بۆ فوكۆ ئێمە لە بەرانبەر دەقێكی چارەنوسسازو گرنگ داین كە سەروكاری لە گەڵ ( ئێستاو ئەكتەێل و هەنووكەو ئەمڕۆدایە ) . گرنكی كانت لێرەدا بۆ میشێل فوكۆ ، گرنگیی قسەكەرو موفەكیرو فەیلەسوفێكە كە بەشێكە لەم ئێستاو هەنووكەییبوونە .، كەسێكە ڕۆڵی لەم ئێستایەدا هەیە . سەرباری ئەمەش، تێكستەكەی كانت پرسی ئێستا دوروژێنێت ، ئێستایەك وەك بابەت و پرسێكی فەلسەفی ، دەرخستن و دیسریكردنی ڕۆڵی فەلسەفە لەم ئێستایەدا ، ( ئەگەر فەلسەفە فۆرمێك بێت لە پراكتیك و مومارەسە گوتارییەكان كە مێژووی تایبەتی خۆی هەبێت ، من وایدەبینم فەلسەفە ئەوەیە كە بابەتی ئێستا وەك كێشەو ئیشكالیكی فەلسەفی پێشچاو دەخات ) . وەك چۆن تێكستەكری كانت باس لە هۆگریی و پەیوەستبوون و ئینتیمای فەیلەسوف دەكات بەرانبەر بە ئێستا ، بەڵام ئەمە بە مانای ئینتیمای فەیلەسوف نایەت بۆ مەزهەب و تیئرو گروهێكی ئینسانی بە گشتی ، بەڵكو ئینتیما بۆ ( ئێمە ،Nous . وە ئەم ئێمەش دەبێت بە بابەتێكی بیركردنەوەی فەیلەسوف ، واتە ئەزموونێكی كولتوری سادەو ئێستایی كە دەبێت بە بابەتی بیرلێكردنەوە ، ئەو ئێستاو بابەتە ئێستاییەش بۆ كانت ئەزموونی ڕۆشنگەری ئەڵمانیا بە تایبەتی و ئەوروپایە بە گشتی.
ئەوەی لەم تێگەیشتە فەلسەفییە بەرهەم دێت وەك ئەوەی وەسف و پرسیاركردن و شیكردنەوەی ئێستایە ، ئێستسی كولتورێكی دیاریكراو ، بوون بە گوتارێتی سەبارەت بە مۆدێرنیتێ ، ( ئەو فەلسەفەی وا دەكات ئێستاو هەنووكە ببێتە ئیشكالێتێك ، ببێتە گیروگرفتێك ، وە پرسیاری فەیلەسوف لە ئێستا، لەو ئێستایەی كە ئینتیمای بۆی هەیە ، وا لە فەلسەفە دەكات گوتارێك بێت سەبارەت بە مۆدێرنیتێ ). دەقەكەی كانت لە دیدی فوكۆدا ، ئەم پرسیارە پێشچاو دەخات ( ئێستا چییە ؟ مانای ئەم ئێستایە چییە ؟ پێویستە چی بكەم لە بەرانبەر ئەم ئێستایەدا ئەو كاتەی قسەی ژە بارەوە دەكەم؟) . ئەڵبەتە فوكۆ بە تەنیا بە خوێندنەوەی تێكستی ڕۆشنگەری چییەی كانتەوە نەوەستا و بەراوردی كرد بە تێكستی ( شۆڕش چییە . فوكۆ گرنگی بە سەرجەم تێكستەكانی كانت نەدا ، بەڵكو لەسەر دەقێكی تایبەت وەستا ، فوكۆ لەسەر سێینە ڕەخنەیەكەی كانت نەوەستا ، واتە هەڵوەستەكردن نەبوو لەسەر تێكستە بنچینەیی و باوەكانی ، فوكۆ كاری لەسەر دەق و تێكستە ناباو پەراوێزبووەكانی كانت كرد ، ئەمەش لەناو ئەو شێوازەی كاركردنی فوكۆدا كە ، هەمیشەو بەردەوام وەستانی بوو لە سەر پەراوێزبووەكان . بۆ كانت لە ناو رووداوەكاندا ، ڕووداوی ڕۆشنگەری ، كۆمەڵێك نیشانەن كە ، دەلالەتن لەسەر هۆكارو هۆی پێشكەوتن .
بۆ كانت ڕووداوی شۆڕش دەلالەتێكی گشتی لە خۆیدا هەڵگرتووە لە سێ ئاستدا ، پێشكەوتن لە كۆداتاكردن و هەڵگەڕانەوەی ئیمپراتۆریدا ڕوونادات ، لە ڕودداوە دڵتەزێن و كارەساتاویتەكاندا نییە كە دەبێتە هۆی ڕووخان و لەناوبردنی دەوڵەتێك ، لەو كۆدێتاویەدا نییە كە شۆڕش دەیخولقێنێت ، بەڵكو لەو شێوازو ڕێگایانەدایە كە ڕووداوەكانی لە ڕێگەیەوە ڕوودەدات ، چۆنێتی وەرگرتن و پێشوازیكردنی خەڵكە ناكارەكان ، ئەوانەی بكەری شۆڕشەكە نین ، تەماشاكەران و كاریگەریی لەسەریان ، بەڵام شۆڕش وەك ئەوەی هەڵگەرانەوەی ڕووداوەكان بێت ، ئاماژەو نیشانە نییە لەسەر پێشكەوتن ، چوونكە بۆ كانت ئەگەر بێتو جارێكی دیكە داوا لە بكەرەكان بكەین ناتوانن بە هەمان شێوو ڕووداوەكە دروستبكەنەوە .
پێویستە بە دوای نیشانەو ئاماژەكانی پێشكەوتندا بگەڕێین لەناوهەستوسۆزو كاریگەرییەكان و ئەو حەماسەتەی كە دیخولقێنێت ، لەو پێشوازی و باوەشپێداكردنەی كە خەڵكی بۆی هەیەتی .. ئەڵبەتە بۆ كانت ئەم پێشوازی و چاووڕوانیتە لە دوو شكڵدا دەردەكەوێت : هەموو گەلێك دەستورێكی سیاسی شیاوو گونجاوی هەبێت ، ئەم دەستوورە ڕێگرو بەربەست بێت لە بەرانبەر هەڵگیرسێنێ جەنگێگی هێرشبەرانە . ئەم دوو فۆرمەش گوزارشت لە نیشانەی پێشكەوتن دەكەن .
بۆ میشێل فوكۆ ، خوێندنەوەی هەردوو تێكستی كانت ( ڕۆشنگەری چییە ؟ شۆڕش چییە؟ ) ، پرسی ئێستا سەر ڕێگا دەخەن وەك ئێشكال و پرۆبلیماتیكێكی فەلەسەفی ، ئەو دراوانەی كە لەسەر فەیلەسوف و ڕوناكبیرێك پێویستە ڕەجاوی بكات : دەبێت پرسی ئێستاو هەنووكە بەشێكی گرنگی كارە تیۆریی و ڕەخنەیتەكانی بێت . بابێت بۆ ئەو شتانە بگەڕێین كە پێویستە بیپارێزین و دەستی پێوە بفرین لە بەهاكانی ڕۆشنگەری ، یان بیكەین بە پرادیگم و نمونەی چاولێكەری ، دەبێت دەس بە ڕۆشنگەرییەوە بگرین وەك ئیشكالێكی فەلسەفی . ئێستا وەك ئیشكالێك ، دیاریكردن و دیاگنۆستیككردنی ئێستا لەوەی چۆن بیردەكەینەوە ، چی دەكەین ، چی دەڵێین .
ئەوەی لە تێكستەكەی فوكۆدا نوێیە : هەوڵی ئەم فەیلەسوفەیە لە دیاریكردن و دەرخستنی مانای ئێستا لە سۆنگەی تێكستەكاری كانتەوە ، ڕۆشنگەری چییە ، وە جەختكردنەوەو پێداگیری فوكۆیە كە ئێستا ئاماژە نیتە بۆ سەردەم و سەدەیەك ، ڕووداوێك داهاتوویی نیتە ، قۆناعێكی ڕاگوزەر نییە ، بەڵكو دەستنیشانكردن و دیاگنۆستیككردنێتی بە شێوازێكی نەرێنی ، بەو ۆێیەی دەرچوونە لە كۆلەواریی و دەستەپاچەیی ، ( دەربازبوون و تێپەڕاندنی دۆخی دەستەپاچەیی و كۆڵەواریی كە مرۆڤ تێیدا دەژی و هەر خۆیشی لێی بەرپرسیارە ) . بۆ فوكۆ ڕۆشنگەری تەنیا ئەزموونێكی مێژوویی نییە كە مرۆڤایەتی ناسیبێتی ، ئەركێكی تاكەكەسی نییە بۆ دەرچوون لە كڵۆڵیی و دەستەپاچەیی ، بەڵكو بە شێوەیەكی بنەڕەتیی و بنچینەیی پرۆسەیەكی سیاسیە .
كاتێك كانت پرسیار دەكات لە بەكارهێنانی ئەقڵمان بە شێوەیەكی گشتی و بوێرانەو ژەڕوویی و بە ئاشكرا ، لێرەدا پرسێكی سیاسی پێشچاو دەخات . لێرەدا گرنگی ئەو داخوازییەی كانتمان بۆ دەردەكەوێت كاتێك كانت داوای لە پاشا فریدریكی دووەم كرد وەك بەرگریكارو پارێزفار لە ڕۆشنگەری و فەیلەسفانی ڕۆشنگەری ، وەك ( ستەمكارێكی ڕۆشنگەر ، وە بوێرانە داوای لە پاشا كرد كە ، پرەنسیپێكی بنچینەیی بێت بۆ ملكەچییەك كە وێكهاتوو هاوشانی ئەقڵ بێت .
فوكۆ بەراوردێك لە نێوان تێكستی ڕۆشنگەریی و سێینە ڕەخنەیەكەی كانتدا دەكات ، ئەمەش لە خوێندنەوەی دووەمیدا ، بۆ فوكۆ پەیوەندییەكی بەتین هەیە لە نێوانیاندا ، چونكە ڕۆشنگەری چركەساتێكە كە مرۆڤ دەتوانێت ئەقڵی بە شێوازێكی گشتی بەكار بهێنێت ، بەكارهێنانێك كە ملكەچ نەبێت بۆ هیچ دەسەڵات و هێزێك ، ئەم بەكارهێنانەش ، بەكارهێنانێكی ڕەخنەیی بێت بە ناچاری ، چونكە دەبێت ئەقڵ ئەو هەلومەرجە دیار بخات كە ، كە بەكارخستنی ئەقڵ ، بەكارخستنێك مەشروع و ڕەوا بێت ، دیاریكردنی ئەو شتەی كە دەتوانین بیزانی ن، دیاریكردنی ئەو ئەركەی لەسەرشانمانە .
بە مانایەكی دیكە تێكستەكەی كانت ڕۆشنگەری چییە ؟ تەواو هاوڕاو لێكچوو هاوتەریبە لە گەڵ پرسیارە بەناوبانگەكەی كانتدا :” دەتوانم چی بزانم ؟ دەبێت چی بكەم و چی ئەنجام بدەم ؟ دەتوانم ئومێدو هیوام بە چی هەبێت ؟ ” وە ڕەخنەش ڕوویەكی دیكەی ئەقڵە . بەمشێوەیە سەردەمی ڕۆشنگەری ناونرا سەدەی ئەقڵ و سەدەی ڕەخنە . دیاگنۆستیككردنی ئێستا بۆ فوكۆ ، بە مانای بیرخستنەوەو یادكردنەوەی كۆمەڵێك تایبەتمەندی نایەت ، بە مانای بەیادخستنەوەی كۆمەڵێك سیفات نایەت كە ڕابووردوومان دیاری بكات ، وامان لێبكات جیاواز بین لە پێشینەكانمان ، بەڵكو ئەم دیاگنۆستیكییە دوو شت لە خۆ دەگرێت : دیاریكردنی هێڵەكانی لاوازیمان لەم ئێستایە ، فشۆڵی ئەمڕۆو ئێستامان ، بەمشێوەیە جۆرێك لە شكانی گریمانەیی لە خۆ دەگرێت كە دەبێتە هۆی كرانەوەی فەزایەك بۆ ئازادی كە لەباسكراو بێت ، فەزایەكی مومكین . بەمشێوەیە خوێندنەوەی تێكستەكەی كانت لە لایەن فوكۆوە لە ساڵی ١٩٨٤ دا ، كۆمەڵێك ڕووی نوێی هەبوو ، بە بەراورد بە خوێندنەوەكەی ١٩٨٣ . ئەم پرۆسەی خۆێندنەوەی فوكۆ بە تێكستەكەی كانت لە ناو ژینیالئژیای ئیتیك و سوبژێكتیڤاسیۆن و ئۆنتۆلۆژتای مێژوودا ، پەیوەندییەكی یەكانگیرو تەنگاوتەنگی هەیە لەسەر ئەو چەمگانەی كە میشێل فوكۆ لە ساڵانی كۆتایی ژیانیدا ، یان فۆكۆی دوایی كاری لەسەر دەكرد ، چەمكەكانی پاریزیا ، وتنی حەویقەت ، ئازایەتی حەقیقەت ، هونەری خۆ بەڕێوەبردن و فەرمانڕەوایی و حوكومداریی و ئەزموونكردنی ژیان و ژیانكردن سوژەسازیی و سوبژێكتیڤاسیۆن و فۆرمیوژەبوونەكانی سوژە و بە تەنگی خۆوە هاتن و گرنگی بەخۆشان .

بەکلیکێک لەسەر سمبولەکانی خوارەوە ، ئەم بابەتە دەگات بەهاوڕێکانت

Este sitio web utiliza cookies para que usted tenga la mejor experiencia de usuario. Si continúa navegando está dando su consentimiento para la aceptación de las mencionadas cookies y la aceptación de nuestra política de cookies, pinche el enlace para mayor información.plugin cookies

ACEPTAR
Aviso de cookies