دکتۆر جەبار قادر : لە سەد ساڵەی ڕێکەوتننامەی سایکس – پیکۆدا .

Aسەردارانی کورد ئەو هەموو سەروەرییەی ئەوڕۆی کچان و کوڕانی قارەمانی کوردستان پشتگوێ ئەخەن و دوای کڵاوی بابردووی سایکس – پیکۆ کەوتوونە .
Bئەگەر سایکس – پێکۆ ، کە بە یەک وشە باسی دۆزی کوردی نەکردووە ئەم هەڵایەی بۆ بکرێت ، ئەی ئەبێ بۆ سێڤر چی بکەن کە سێ بەندی بۆ دۆزی کورد تەرخان کردووە ؟

ئەوەی لە ماوەی ئەم چەند مانگەی ڕابردودا لە بارەی سایکس – پیکۆوە وترا زۆر لە سنورەکانی لۆژیک و مێژووی بەزاند ، ئەوەشی دەرخست کە زۆربەی هەرە زۆری کورد گوێ بە خوێندنەوەی مێژوو نادات و زیاتر حەز لە چیرۆکی بێ سەر و بەری مێژوو ئەکات . بروسکە ئاسا ئاماژە بە چەند پرسێک ئەکەم کە لەم بۆنەیەدا سەرنجی مرۆڤیان ڕادەکێشا . هەڵس وکەوتی کورد لە گەڵ یادەکەدا و فرمێسک ڕشتن لە پێناوی هیچدا ، بەرپرسیارێتی سایکس – پیکۆ لە تراژیدیای کوردیدا ، تەمەنی ڕێکەوتننامەکە و بیرۆکەی جێگیرکردنی یەکێکی تر لە جێگەیدا ، گوێنەدان بە هاوسەنگیی هێز و یاریکەرە سەرەکییەکانی سەد ساڵ بەر لە ئێستا و ئەمڕۆ … تاد . مەبەستمە لە ڕێگەی چەند خاڵەی خوارەوە ، کە بۆ هەر یەکەیان سەدان بەڵگەنامە و سەرچاوەی مێژوویی لە بەردەستدان ، ئەو پرسانەی سەرەوە لێکبدەمەوە :
1 – سایکس – پیکۆ ئەنجامی سەدەیەک لە ململانێ و پێشبڕکێ بوو لە نێوان زلهێزەکانی سەدەی نۆزدەهەم و دەسپێکی سەدەی بیستەمدا بۆ دابەشکردنی پێشوەختەی میراتەکانی پیاوە نەخۆشەکە . ڕێکنەکەوتنی بریتانیا ، فرەنسا ، ڕووسیا و ئەڵمانیا بووە هۆی ئەوەی تەمەنی دەوڵەتی عوسمانی بۆ یەک سەدە درێژ ببێتەوە .
2 – نامە و نامەکاری هێنڕی مکماهۆن و شەریفی مەککە حوسێنی کوڕی عەلی بەشێکی گرنگی چوارچیوەی گشتی سایکس – پیکۆ پێکدێنن . لە دوای شکستی کۆنگری ئەستەموڵ و شکستی هاوپەیمانان لە پەلاماری گالیپولی ، بریتانیا بڕیاریدا دەوڵەتی عوسمانی لە ناوەوە هەڵبتەکێنێ . بۆ ئەمەش لە بەرامبەر سوڵتان و جاڕدانی غەزا و جیهادا کەسی لە شەریفی مەککە ، کە سەنگێکی گرنگی لە جیهانی ئیسلامی و لە ناو عەرەباندا هەبوو ، باشتر دەسنەدەکەوت . داخوازییەکانی حوسێن لە بارەی وڵاتی کوردانەوە مایەی خوێندنەوە و تێڕامانی زۆرن و مەترسی گەورە بوون بۆ دوا ڕۆژی کوردستان .
3 – بە پێچەوانەی هەموو ئەوەی ئەوترێ هیچ یەکێک لە سنوورەکانی دەوڵەتانی ئەوڕۆی ڕۆژهەڵات بە پێی سایکس – پیکۆ دیاری نەکراون . ئەمانە لە دواییدا بە پێی سان ڕیمو ، سێڤر و لۆزان و دەیان ڕێکەوتننامەی نێوان دەوڵەتانی ناوچەکە دیاریکران . پرۆسەی دیاریکردنی سنوورەکان مێژووییەکی ئاڵۆز و دوور و درێژی هەیە و تا ساڵی 1991  بەردوام بوو ( سنوورەکانی کوەیت و عیراق ) و هێشتاش هەندێ پرس بە هەڵواسراوی ماونەتەوە ( لە فلەستین و کەنداو ) . سایکس – پیکۆ چوارچێوەیەک بوو بۆ دابەشکردنی پێشوەختەی میراتەکانی دەوڵەتی عوسمانی .
4 – ڕێکەوتننامەی سایکس – پیکۆ بۆ هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی عوسمانی بوو ، لە کاتێکدا سان ڕیمو بۆ دامەزراندنی قەوارەی نوێ بوو . لە سان ڕیمو مافی مەندەیت درا بە بریتانیا لە سەر عیراقێکی زۆر گەورەتر لە سایکس – پیکۆ ، فلەستینێکی جیاوازتر و ئوردونی ئەوڕۆ و بە فرەنساش لە سەر سوریایەکی بچوکتر و لوبنان .
5 – ڕاستە زۆر جار بە ڕاستە سنورەکان دەکێشران . ئەمەش شتێکی سەیر و سەمەرە نەبوو بۆ ئەو بیابانە پان و بەرینانە کە چۆڵەوانی بوون و ئەو دەمە کەسیان لێ نەدەژیا هەندێ هۆزی کۆچەر نەبێت کە لە هاتوچۆی هەمیشەییدا بوون و واتای سنووریان نەدەزانی . لە هەندێ حالەتدا سنورکێشانەکان مایەی گاڵتەجاڕی بووە . ئەو هێڵە کاتییەی لە نێوان عیراق و تورکیا کێشرا و بە هێڵی برۆکسل نێودەبرا لە ژووری هوتێلێکی برۆکسلدا کێشرا .
6 – ڕۆژهەڵات بەر لە مارک سایکس و جۆرج پیکۆ باخچەیەکی پڕ لە گوڵ و گوڵزار و بێ کێشە نەبوو ، دیاریکردنی سنورەکانیش لەم هەرێمە کارێکی ئەەندە نامۆ نەبوو . سنورەکان لە هەموو دونیا لە لایەن دەوڵتە کۆلۆنیالییەکانەوە کێشراون . هەموو سنورەکانی ئەمریکای لاتینی و ناوەڕاست لە لایەن کۆلۆنیالیزمی ئیسپانییەوە کێشراون . بریتانیا سنوورەکانی هیندستان ، پاکستان و ئەفغانستانی دیاری کرد . ئەمریکا سنورەکانی لە گەڵ کەندا و مەکسیکدا کێشا – فرەنسا – بەلجیکا – هۆڵەندا – ئەڵمانیا – پورتوگال و … تاد سنورەکانی وڵاتانی ئەفریقایان دەستنیشان کرد . 
7 – تەنانەت ئەگەر مارک سایکس و جۆرج پیکۆ پڕ بە دڵیش حەزیان بکردابایە سنورەکان بە پێی پێکهاتە ئاینی ، مەزەبی و ئەتنیکییەکان بکێشن ، ئەم کارەیان بۆ مەیسەر نەدەبوو ، لە بەر هۆەیەکی زۆر سانا ئەویش ئەویە کە ئەو پێکهاتانە بە شێوەیەک تێکەڵاوی یەک ببوون کە جیاکردنەوەیان کارێکی مەحاڵ بوو . هێڵەکان سنوور بە شوێنگەلێکدا تێدەپەڕین کە چەندین پێکهاتەیان دەگرتە خۆ . ئەمانە جاری وا هەبوو سەدان ساڵ بوو پێکەوە لە چوارچێوەی یەک ئیمپڕاتۆریدا دەژیان . لەم دەڤەرانە سوننە و شیعە لە عەرەب ، کورد و تورکمان و کرستیان بە هەموو پێکهاتەکانێوە – ئێزیدی – جولەکە – دورزی … تاد دەژیان . ئەوە لە ساڵانی دواتر بوو کە عیراق ، سوریا ، تورکیا کەوتنە پەیڕەوکردنی سیاسەتی سڕینەوەی ئەم فرەڕەنگییە لە ڕێگەی تواندنەوە ، جینۆساید ، پاکتاوی ڕەگەزی و توندوتیژییەوە بۆ ئەوەی ” گەلێکی هیمۆژین ” ( هاوچەشن ) دروست بکەن .
8 – لێژنەی کینگ – کراینی ئەمێریکی سەردانی ناوچەکەیان کرد بۆ ئەوەی بە پێی چواردە بەندەکەی سەرۆکی ئەمێریکا  ” ودرۆ ویڵسن ” لە بارەی مافی بڕیاردانی چارەنووسەوە بۆ گەلانی ناتورکی دەوڵەتی عوسمانی ، لە خواستی دانیشتوان بکۆڵنەوە سەبارەت بەو سیستەمەی دەیانەوێت لە سێبەریدا بژێن . ئەم ڕاپۆرتە هەندێ لە خواستەکانی خەڵکی گرتبووە خۆ ، بەڵام پشتگوێ خرا و تیشکی زۆری نەخرایە سەر . دەوترێ لە بەر ئەوەی ناکۆک بوو لە گەڵ بەندەکانی سایکس  – پیکۆدا بۆیە بەو شێوەیە هەڵس و کەوتی لە گەڵدا کرا . توێژەرێک کە خەریکی ئامادەکردنی کتێبێک بوو لە سەر ویڵسن بە هەڵکەوت دانەیەکی لە ڕاپۆرتەکە دۆزییەوە .
9 – سایکس – پیکۆ بە یەک وشە باسی کورد و دۆزی کوردی نەکردووە ، هەرچەندە کورد لە یادی سەد ساڵەیدا لە هەموو گەلانی ڕۆژهەڵات زیاتر فرمێسکی بۆ ڕژاند و کۆنفرانسی بۆی سازکرد . هۆی ئەم گوێنەدانە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە دۆزی کورد بە توندی خۆی بە سەر ئەژێندای ڕۆژدا نەسەپاندبوو . ئەو کاتە دوو فاکتەری سەرەکی پاڵیان بە کوردەوە دەنا لایەنگری لە دەوڵەتی عوسمانی بکەن ، ئەویش یەکەم : پلان و نەخشە فراوانخوازەکانی ئەرمەن ، کە زۆربەی خاکی کوردستانیان بە ئەرمینیا لە قەڵەم دەدا و بۆ ئەمەش ڕووسیا و فرەنسا و بریتانیا لایەنگرییان لێیان دەکرد . داخوازییەکانی شەریفی مەککەش لە بارەی بەشێکی گرنگی خاکی کوردانەوە فاکتەرەکەی دیکە بوو . بە وتەیەکی دیکە هەردوو مەترسییە گەورەکە لە سەر کورد و کوردستان خۆیان لە پاڵ هاوپەیمانان مڵاس دابوو ، بۆیە کورد خۆی لە بەرەی بەرامبەردا بینییەوە ، ئەمەش وەکو هەمیشە ئەسپە دۆڕاوەکە بوو . جاڕدانی غەزا و جیهادی عوسمانیش ڕۆڵی کەم نەبوو لە هەڵوێستی کوردا .
10 –  کە دەڵێم لەو کاتە دۆزی کورد بە توندی لە ئارادا نەبوو ، ئەمە ئەوە ناگەیەنێت کە دۆزی کورد هێشتا سەری هەڵنەدا بوو . نەخێر مەبەستم وا نیە . دۆزی کورد بە بۆچوونی من لە کۆتایی سەدەی هەژدەهەم و دەسپێکی سەدەی نۆزدەهەمەوە سەرهەڵدەدات . پەنجا ساڵی یەکەمی تەمەنی لە ململانێی نێوان دەسەڵاتی ناوەندی دەوڵەتی عوسمانی و میرنشینانی کوردا دەباتە سەر . لەو ماوەیەدا هەموو میرنشینەکانی کورد لە دەوڵەتی عوسمانی سەردەنێنەوە و کوردستان ڕاستەوخۆ لە ئەستەموڵەوە بەڕێوە دەبرێت . پەنجا ساڵەکەی دیکەش شێخانی نەقشبندی و قادری دەست دەگرن بە سەر دۆزی کوردا و ناتوانن لە پرسەکانی عوسمانی جودای بکەنەوە . لە دوای شەڕی یەکەمی جیهانی و یەکلابوونەوەی ئەگەری لە نێوچوونی دەوڵتی عوسمانی هێشتا ڕابەرانی کورد لە ئەستەموڵ خەونیان بە بەشە خۆ بەڕێوەبردنێکەوە لە چوارچێوەی دەوڵەتی عوسمانیدا دەبینی . ئەم بیرۆکەیەش لە لای شێخ عەبدولقادر نەهری و یاوەرانی لە ساڵی 1918 وردە وردە سەریهەڵدەدا ، بۆیە لە کاتی سایکس – پیکۆدا بیر لە دۆزی کورد نەکرایەوە . دواتر ئەویش بە هۆی پەیوەندی ئاڵۆزی ئەم دۆزەوە بە کێشەی ئەرمەنەوە فرەنسا و بریتانیا کەوتنە بیرکردنەوە لە دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەک ، ئەویش بە هۆی سەرهەڵدانی بزووتنەوەی کەمالییەوە هیچ بەرهەمێکی لێ سەوز نەبوو .
11 – میدیای کوردی و هەندێ لە کاربەدەستانی کورد کە لەم بارەیەوە قسە دەکەن وای لێکدەدەنەوە گوایە سایکس – پیکۆ بووە هۆی ئەوەی کوردستان دابەش بکرێت و دەوڵەتی کوردی لە دوای شەڕی یەکەمی جیهانی دانەمزرێت . هەندێکیشیان خەیاڵی ئەوە لێدەدەن وەک ئەوەی هێشتا مارک سایکس لە ڕۆژهەڵات نوێنەرایەتی بریتانیا بکات و جۆرج پیکۆش هی فرەنسا و خەریکی داڕشتنەوەی ڕێکەوتننامەیەکی ترن جێگەی سایکس – پیکۆ بگرێتەوە و ئەمجارە قەول وایە بەشی کورد نەخورێت . وادیارە جۆن کێری و سیرگێی ڵاڤرەف ( ڵاڤرۆف ) نابینن . ئەم قسانە بنەمای مێژوویی و قانونییان نیە .
12 – کاتێ مارک سایکس و جۆرج پیکۆ و لە پاڵ ئەوانیشدا سیرگێی سازانەف خەریکی دابەشکردنی پێشوەختەی میراتە ئاسیاییەکانی دەوڵەتی عوسمانی بوون کورد ناوی لە ناواندا نەبوو . ئێستا کورد لە سەر شانۆی مێژوویی ئەو ناوچەیە فاکتەرێکی بەرچاوە و هەموو لایەک حیساب بۆ هەڵوێست و پێگەی دەکات و دونیا هاوسۆزی بۆ دۆزەکەی دەرئەبڕێت ، کە چی ڕابەرانی کورد ئەم هەموو سەروەرییەی کچان و کوڕانی قارەمانی کوردستان ڕۆژانە لە بەرەکانی شەڕ تۆماری دەکەن پشتگوێ ئەخەن و خەریکی یاری بچوک و شەڕە دەنوکن و دوای کڵاوی بابردوی سایکس – پیکۆ کەوتوونە . ئای کە چیرۆکێکی خەمگین و بێ واتایە .
13 – زۆرمان بە شان و باڵی شۆڕشی ئوکتۆبەردا هەڵداوە ، بەڵام ئەگەر بۆ چرکەیەکیش بێت با وای دابنێین کە ئەو شۆڕشە لە دوای تەواوبوونی شەڕ ڕوویدا . ڕووسیا ئەو بەشەی کوردستان ، کە بۆی تەرخان کرابوو داگیری دەکرد و دەبوو بە یەکێک لە کۆمارەکانی یەکێتی سۆڤییەت و لە دوای 1991 یش دەبوو بە دەوڵەتێکی سەربەخۆ . پێموایە ئێستا لە ڕۆژهەڵاتدا دۆزک بە نێوی دۆزی کورد نەمابوو . بەداخەوە لە زانستی مێژوودا ” ئەگەر وا بوایە و وا نەبوایە ” نایخوات و ناتوانین بەو چەشنە مێژوو سەرلەنوێ دابڕێژینەوە . ژمارەیەکی زۆر لە میژوونووسانی کورد بەمەی دواییەوە خەریکن . خەریکی مێژووییەکن کە دڵ دەیخوازێت ، نەک ئەو مێژووەی کە لە ڕوویداوە .
(*) ئەمە پوختەیەکی زۆر کورتی ئەو سیمپۆزیۆمە بوو کە لە ڕۆژی 22.05.2016 لە شاری بۆخوم لە ئەڵمانیا لە ناوەندی کوردی بۆ لێکۆڵینەوە پێشکەشم کرد و گفتوگۆیەکی گەرم و گەلێ پرسیاری لە لای ئامدەبووان وروژاند .

Naxsha

کلیک بکەرە سەر سمبولەکانی خوارەوەو ، ئەم بابەتە ئاشنا بکە بە هاوڕێکانت

Este sitio web utiliza cookies para que usted tenga la mejor experiencia de usuario. Si continúa navegando está dando su consentimiento para la aceptación de las mencionadas cookies y la aceptación de nuestra política de cookies, pinche el enlace para mayor información.plugin cookies

ACEPTAR
Aviso de cookies