دکتۆر کەمال میراودەلی: گەڕانەوە بۆ خاڵی سفر لە چوارگۆشەی یەکەمدا. بەشی سێیەم.

دەستوور و نیشتمانسازیی، بەرپرسیی و لێپرسینەوە

( 18 )
ئەوکاتە دەبینە هاونیشتیمان کە هاونیشتتیمانیی دەستووریی بکرێت
ئەو کاتە دەبێنە هاونیشتیمان کە هاونیشتیمانیی دامەزراوەیی/ موئەسسەساتی بکرێت
ئەو کاتە دەبینە هاونیشتیمان کە هاونیشتیمانی یاسایی بکرێت
ناوەرۆکی یاسا داد و یەکسانیی بێت، ئاشتیخوازیی و ئازادیی- یاریی بێت، سەروەریی حوکمی یاسا و دامەزراندنی دادوەریی سەربەخۆ و دادپەروەریی بێت، کردنەوەی دەرگاکانی یەکسانیی دەرفەت و مڵکداریی و کاسبکاریی و پرۆژەسازیی بێت.
بە بێ دەستوور و دامەزراوەکانی هاونیشتمانیبوون دروست نابێ- کەسەکان نابنە هاونیشتمان و بۆ دروستکردنی نیشتیمان و پێشکەوتنی نیشتیمان تێناکۆشن و مونافەسە ناکەن.
بەبێ دەستوور و دامەزراوەکردنی پەرلەمان، ئەوەی پێی دەوترێ پەرلەمان نابێتە دامەزراوەیەکی شەرعیی و لە قۆندەرەخانەی بنەماڵەکانەوە نابێتە نوێنەرگای خەڵک
بە بێ دەستوور دەوڵەتی قانوون و کۆمەڵگای یاساڕەوا و تاکی یاساخواز و کۆمەڵخواز دروست نابێت.

( 19 )
بەڵام هەرچەند جیاوازی نێوان نیشتیمان و هاونیشتیمانییم کرد، دیارە بە بێ نیشتیمانیش نابینە هاونیشتیمان.
دیارە بوونی نیشتیمان بە مانا سیاسییەکەی پێش هاونیشتیمانبوون دێت.
دەبێ یەکەمجار نیشتیمانمان هەبێت، سنوور و دەستووری دیاریکراو و گەلبڕیاردراوی هەبێت.
بناس و ناسنامەی هەبێت، فەلسەفەی نەتەوەیی و ئەخلاقیی هەبێت، دیرۆک و داستانی هەبێت، زمان و زانستی هەبێت، ڕێز و ڕێبازی هەبێت، کەلتوور و کەرامەتی هەبێت، سەدان سەرکردەی جوامێر و بە شەرەف و ڕێبەر و ڕووناکبیر و نووسەر و زانای داهێنەری هەبێت، میدیا و میدیاکاری نەتەوەیی ئازاد و شەرەفمەندی هەبێت، ژێرخانی ئابووریی و تەکنۆلۆجی هەبێت، لەشکرێکی هەبێت کە کەرامەت و ژیان و ئەمان و ئاسایشی یەک بە یەکی هاووڵاتان دەپارێزێت، نەوەیەکی نوێی زانیار و هۆشیاری هەبێت، شوێنێکی یاسایی ناسراوی لە سیستمی جیهانیی و یاساکانی نەتەوە یەکگرتۆکاندا هەبێت، دیپلۆماسییەت و پێوەندیی جیهانیی کارا و کاریگەریی هەبێت.
دەستوور سنوور بۆ نیشتیمان دروست دەکات
دەستوور ناسنامە بۆ نیشتیمان دروست دەکات
دەستوور دەرفەتی یەکسانیی، ئازادیی، داهێنان و ژیانی شەرافەتمەند بۆ ڕۆڵەکانی نیشتیمان دروست دەکات
دەستوور نیشتیمان دروست دەکات
دەستوور نیشتیمان بۆ هاونیشتیمانبوون دروست دەکات،
بە دروستکردنی هاونیشتیمان نیشتیمان دروست دەکات- بە وەی نیشتیمان دەکاتە مڵکی هاونیشتیمان و هاونیشتیمان دەکاتە خاوەنی نیشتیمان.
ئەوسا تەنیا ئەوسا بوونی نیشتیمان شەرعییەتی دەستووریی و حەقیقەتی یاسایی نێونەتەوەیی وەردەگرێت.
واتە دەستوور وەک چۆن زەمینە و هەلومەرج و ئامرازی دروستکردنی هاونیشتیمانە، ئاواش زەمینەو ئامرازی بەهێزی دروستکردنی نیشتیمانە- کە بەبێ نیشتیمان و هاونیشتیمان یش مەحاڵە مەحاڵە قەت قەت دەوڵەت دروست نابێت تەنانەت دەوڵەتۆکەیەکی گەوادستانی بنەماڵەییش.

( 20 )
کەواتە بۆچی دژە دەستوورن، بۆ دەستووریان ناوێت، بۆ 27 ساڵە ڕێگایان لە دەستووری دروستکردنی نیشتیمان و هاونیشتیمان و دامەزراندنی دەوڵەت گرتووە؟
بۆ بێدەستوور و بێ دەرپێ بنحوکم دەکەن؟
ئەمە لەو پرسیارانەیە کە وەڵامەکەیان لە خۆیان دایە
بۆیە دژە دەستوورن:
تا یاسا نەبێت، هیچ دامەزراوەیەک لە ناوی بێ ناوەرۆک زیاتر نەبێت. هیچ ماددە و مەرجەعییەتێکی موحاسەبەکردن نەبێت. هیچ بەهایەک و جوانییەک نەمێنێت. کەرامەتی کەسیی و کۆمەڵیی ژێر پێ بدرێت.
بە کورتی مەیدان بۆ گەواد و گەوادیی حیزبیی چۆل بێت، گەواد بنحوکمیی بکات و گەوادیی تاقە دەستووری وێرانە-ولات بێت: وێران لە عەقلدا، لە ئەخلاقدا، لە قانووندا لە پەروەردە و پێگەیاندندا، لە کار و کاسبییدا، لە ئابووریی کشتوکاڵ و پیشەسازییدا، لە داد و دادوەرییدا، لە سیاسەت و دیپلۆماسییەتدا.
بە تایبەتی بتوانن تا دەتوانن نەوتفرۆشیی و خاکفرۆشیی وخەڵکفرۆشیی و وبازاڕفرۆشیی و خۆفرۆشیی و لەشفرۆشی بە داگیرکەرانی بێگانە بکەن بە بێ ئەوەی هەر فشەباس و هێمایەکی لێپرسینەوە و موحاسەبە هەبێت.
ئەم حەقیقەتەی دەستووری نەنووسراوی گەوادیی: چەندەها جار لە کارەساتەکانی ئاشبەتالاندن و دڕندەگەریی شەڕی ناوخۆیی و هێنانی سوپای داگیرکەران و گەوادیی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ بۆ دەزگا ساواکیی و ئیتتیلاعاتی و میتیی و ئەمنیی وئیستیخباراتییەکانی داگیرکەراندا بە شێوەیەکی تراژیدیی خەست خۆی دەرخستووە.
بە ڕووت و قووتی ، لە دیمەنی خوێن و لاشە و قوربانییانی ئەنفالی بەردەوام و برسییکردن و وێرانیی ودەربەدەرکردن و مڵک و مەزرا داگیرکردن و کٶچڕەویی و ژنکوژیی و کچسووتاندن و خۆکوشتن و قەسابخانەی سەر جاددەکان و کوشتن و کوێرکردن لە خەستەخانەکان و بە قۆندەرەکردن و تڕۆکردنی پەرلەماندا، خۆی نواندووە.
جگە لە داڕزاندنی کۆمەلایەتیی و نەتەوەیی بە شێوەیەکی گشتیی.
لە 3 ی ئابدا ئەم گەوادییە مێژوویی یە کەڵەکەبووە بێ موحاسەبە و لێپرسینەوەیە، بوو بە رووداوێکی جیهانیی، بە بازرگانییەکی جیهانی، بە گەوادییەکی جیهانیی: چواریەکی خاکی کوردستان و خەڵکەکەی تەسلیمی دوژمنە مێژوویی و ئەخلاقی و کەلتووریی و عەقایدییەکانی نەتەوەکەمان کرا:
لە ئەنفالێكی تری خۆکرد و گەوادکردا: هەزاران باوک و برای کورد قڕان و زیندەبەچالکران
هەزاران کچ و مناڵی کورد کران بە بازاڕی جیهانی سەبایا و کۆیلەی سێکس لە سەدەی بیست و یەکدا.
هەزاران مناڵ هەتیو و بێ باوک کران.
کۆمەڵگایەکی کوردیی هەرە کۆن ، هەرە ڕەسەن، هەرە پاکترین و پێڕۆزترین، هەرە خۆراگڕ و دوژمنبەزێن و بەشەرەف بە درێژایی مێژووی بەربەرەکانی کورد و کوردستان و بێگانەی داگیرکەری رۆح و خاک و شەرەف –
کەمینی خیانەتی بۆ داندرا و ئەنفال کرا..
گەوادێک نقەی لی نەهات.
گەوادێک موحاسەبە نەکرا.
ئەمەیە کار و ئاکار و ئەنجامی سەرەکی دەسەڵاتی بێ دەستوور و بێ سنوور، بەرپرسیی بێ لێپرسینەوە، خیانەت گەوادیی بێ موحاسەبەکردن.

( 21 )
لە سیستمی دیمۆکراسییدا، بەرپرسیی و لێپرسینەوە دەبێ شانبەشانی یەک بڕۆن
ئەمە جەوهەری سروشتی مرۆڤ و ژیانی مرۆڤە.
مرۆڤ هەر کە لە دایک دەبێت پێویستی بە چاودێریی هەیە:
هەموو چاودێریكیش پێویستی بە چاودێر هەیە بۆ زامنکردنی پاراستن، پێگەیاندن، بەچێگەیاندن و خراپبەکارنەهێنانی دەسەڵات و سوودیخراپ لێوەرنەگرتن و کەتننەکردن لە نەزانییەوە یان بە مەبەست.
هەموو دەسەڵاتێک پێویستی بە دەسەلاتیک هەیە چاودێری بکات بە تایبەتی کە ئەم دەسەلاتە پێوەندی بە ژیان وکەرامەت و پاشەڕۆژی هاوولاتانەوە یان بە سیاسەت و سامان و دارایی و هەموو لایەنێکی بەرژەوەندیی گشتیی و نەتەوەیی یەوە هەبێت.
جیاکردنەوەی دەستووریی دەسەڵاتەکانی یاسادانان و ڕاییکردن و دادوەریی و هاوسەنگکردنیان لەم پرینسیپە فەلسەفییەوە دێت.
بۆ ئەوەی دەسەلات بەرەو ستەمگەریی و کۆمەڵ بەرەو داوەشان نەڕوات.
یاسای ژیان و کۆمەل و ئیدارە و فەرمانڕەوایی ئەوەیە:
بەرپرسیی و لێپرسینەوە دەبێ شانبەشان پێکەوە بڕۆن
بەرپرسیی و لێپرسینەوە / مەسئولیەت و موحاسەبە
Responsibility and Accountability
دەسەلات و موحاسەبەی دەسەڵات
لە هەر شوێنێکدا، دەزگایەکدا، بەرێوەبەرییەکدا، کارێکدا، مەودایەکی دەسەلات وفەرماندارییدا، بەرپرسیی بێ لێپرسینەوە هەبوو، خراپبەکارهێنانی دەسەڵات و گەندەڵیی دروست دەبیت.

( 22 )
یەکێک لە پێوەر و ستانداردە هەرە گرنگەکانی داپەروەریی و دەستپاکیی ئەوەیە کە نابێت
تێکبەندیی یا ناکۆکیی بەرژەوەندیی هەبێت/ تعارض المصالح / کە بە ئینگلیزیی پێی دەوترێت
Conflict of Interest
ئەم پرینسیپە سەلبییە دژی پرینسیپێکی ئیجابیی تری گرنگ دەوەستێ کە بریتییە لە یەکسانیی دەرفەت/
Equality of Opportunity
بۆ نموونە کە وەزیرێک ، بەڕیوەبەرێکی گشتی، کۆمپانیایەک، دائیرەیەک، دە پۆست یان وەزیفە یان کاریان هەبێت بۆ دامەزراندن و بەرپرسیاربن لە دامەزراندنی دە کەس بۆ ئەو پۆست و وەزیفە و کارانە ، گەر هات و کەسوکار یان خزم یان دۆست یان ناسراو یان سەر بە حیزبی خۆیان ، یان هەر جۆرە پێوەندییەکی بەرژەوەندییداریان راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لەگەل کەسەکاندا هەبێت، دامەزراند ئەوە بەربەرەکانی و تێکبەندیی بەرژەوەندیی یە و گەندەڵیی و فەسادە و فرامٶشکردن و ژێرپێدانی پرینسیپی دیمۆکراتیی و دادپەروەریی یەکسانیی دەرفەتە.
لە ولاتی دیمۆکراتیی و یاساداردا ئەمە گوناحێکی قورسە و لێپرسینەوەی بۆ دەکرێت.
ئەی بە پێچەوانەوە دەبێ چی بکات؟
گەر ئەو بەرپرسە گەواد و گەندەڵ نەبێت
گەر دڵپاک و دەستپاک بێت
گەر لێهاتوویی بۆ بەرپرسییەکەی هەبێت
گەر هەستی مرۆڤایەتیی و ویژدانی زیندووی هەبیت
گەر ئەو ڕۆشنبیریی و عەقلانییەتەی هەبێت کە گەندەڵیی زیان بە هەموو کۆمەڵ دەگەیەنێت
گەر خوێندەوار بێت و ڕٶشنبیرییەکی دیمۆکراتی هەبێت
گەر خاوەن ئەخلاق و کەرامەت بێت و مانای داد و داپەروەریی بزانێت
گەر خۆشی بە لێهاتوویی و بەهرە و توانا و هەقی خۆی ئەو پۆست و پلەی وەرگرتبێت
گەر نەبووبێت بە گەوادی حیزب
دەبێت ڕێکاری [یەکسانی دەرفەت] دابەزێنێ و جێبەجێی بکات.
ئەمە یانی چی؟
1- لەپێشەوە ئەو پۆست و وەزیفە و کارانە دەبێ بەشێک بن لە نەخشەی گەشەسەندنی ئابووریی و کۆمەڵیی و مرۆیی یان پێویستی بوونیان لە ئەنجامی دیراساتی بابەتیی یان فاکتەری بازاڕ و پێویستی کڕیار و بەکاربەرەوە هاتبێت
2- واتە بە پێچەوانەی گەوادیی حیزبیی نابێت کار بۆ شەخس [ بۆ مەبەستی خزمخزمێنە و مەحسوبییەت و موحاصەصە و سەربەسەرەی حیزبیی] بدۆزرێتەوە، بەلکو پرینسیپی کەسی قنج و پێویست بۆ کاری قنج و پێویست بەکار بیت [نان بۆ نانەوا و گۆشت بۆ قەساب].
3- ئەوسا ئەو پۆستە بە وردیی وەسف دەکرێت: کار و ئەرکەکان چین، دەبی چۆن ئەنجامبدرێن، ئاکام و ئەنجام و بەرهەمەکان چ بن. کار و ئەرکەکان پێوسیتییان بە چ لێهاتوویی یەک، بەهرە و توانایەک، ئەزموون و فێربوونێک، کەسێتیی و ئەخلاقێک، شەهادە و پلەی خوێندنیک، زمانزانیی و تەکنۆلۆجیزانیی و میکانیزمێک هەیە.
4- ئەمانە دەکرێن بە مەرج بۆ ئەو کەسانەی دەیانەوێت یان بە خۆیاندا ڕادەپەرموون ئەو وەزیفە و کارانە بە گرێبەست وەرگرن.
5- ئەوسا کارەکان لە میدیاکانی دەزگاکە و لە میدیای نێشتیمانییدا رادەگەیەندرێن و داوا لە داواکاران دەکرێت فۆرمی تایبەتی بۆ ئەو مەبەستە پڕ بکەنەوە. ئەوسا لێژنەیەکی پسپۆری بێلایەن بۆ چاوپێکەوتن و شۆرتلیستکردن و هەڵبژاردنی کەسی گونجاو بۆ کاری گونجاو دروست دەکرێت.
6- ئەو لیژنەیە دەبێ هیچ کەسیان هیج گومانێکی تێکبەندیی و ناکۆکی بەرژەوەندییان لە سەر نەبێت و دەبیت بە نووسراو ئیمزای بکەن کە هیچ بەرژەوەندییەکی خێزانیی یان ناسیاویی یان بازرگانیی یان سیاسیی لەگەل داواکارەکان کۆیان ناکاتەوە. تەنیا و تەنیا لە سەر بنەمای مەرجەکانی لێهاتوویی و توانست و زانایی پۆستەکان پڕ دەکەنەوە.
ئەمە پرۆسە و میکانیزمێکی قورس نییە، بەڵام بنەمایەکی گرنگی داد و یەکسانیی و شەفافییەت و بەرتواناکردنی پێشکەوتنی مرۆیی و گەشەسەندنی ئابووریی وڵاتە. هۆکارێکی گرنگی تەشەنەکردنی گەندەڵیی لە جومگەکانی دەوڵەتدا ژێرپێدانی پرینسیپی یەکسانی دەرفەت و کەسی قنج بۆم کاری قنجە.

( 23 )
بەرپرسیی و لێپرسینەوە، مەسئولیەت و موحاسەبە – دووانەی میکانیزمی ئیدارەی دیمۆکراسین.
بەرپرسێک، مەسئولێک. حیزبیی یان هی تر، گەر بزانێ هیچ لێپرسینەوەیەک لە ئەرک و ئەدای بەرپرسیارییەتەکەی نییە، گەر لە ماوەی 24 سەعاتدا نەبیتە گەندەڵ، ئەوا حەتمەن لە ماوەی 24 ڕۆژدا دەبێتە گەندەل.
ئەوسا کە زانی هەر هیچ لێپرسینەوەیەک لە دزیی وگەندەڵیی و خراپبەکارهینانی دەسەڵاتەکانییدا نییە، ئەوا ئەگەر لە ماوەی 24 ڕۆژی تردا نەبێتە گەواد ئەوا بە دلنیایی یەوە لە ماوەی 24 مانگدا دەبێتە گەواد.
تەشەنەکردنی کوشندەی گەندەڵیی لە باشووردا و پەڕەسەندنی بۆ ئاستی گەوادیی لە هەموو بوارەکاندا: گەوادیی حیزبیی، گەوادیی ئیداریی، گەوادیی میدیایی، گەوادیی ڕٶشنبیریی، گەوادیی دینیی، گەوادیی خیانەتی نەتەوەیی..، هۆکاری یەکەم و دووەم و دەیەم نەبوونی لێپرسینەوە یە.
بەرپرسیی و لێپرسینەوە پێکەوە ناڕۆن.
گەورە ئاو دەڕێژێ و گچکە پێی تێدەخات.

 

 

Este sitio web utiliza cookies para que usted tenga la mejor experiencia de usuario. Si continúa navegando está dando su consentimiento para la aceptación de las mencionadas cookies y la aceptación de nuestra política de cookies, pinche el enlace para mayor información.plugin cookies

ACEPTAR
Aviso de cookies