دکتۆر پیرۆت محەمەد ئەمین: بڕیاری یاسایی، یان بۆچوونی کەسی؟
ئەم دەستەواژەیە کێشەیەکی بنەڕەتی سەبارەت بە شەرعیەتی سەپاندنی باج و ڕسومات لە هەر سیستەمێکی سیاسیدا دەوروژێنێت. وەپرسیارێکی بنەڕەتی دەخاتە ڕوو: ئایا باجەکان لەسەر بنەمای یاسای ڕوون کە لەلایەن دەسەڵاتێکی یاسادانانی هەڵبژێردراوەوە دەردەچن، كەبەدەستەبەرکردنی دادپەروەری و شەفافیەت دەسەپێنرێت، یان دەبنە بڕیاری کەسی یان کارگێڕی کە لەلایەن دەزگاکانی جێبەجێکردنەوە دەردەچێت لەسەر بنەمای بەرژەوەندی كاتی یان فشارە داراییەکان؟
لەماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا، حکومەتی هەرێم چەندین جار بڕیاری تاکلایەنەی داوە بۆ زیادکردنی باج و ڕسومات و کرێی خزمەتگوزاری- بە ئاو و کارەباشەوە- بەبێ ئەوەی چوارچێوەیەکی ڕوونی دارایی بۆ پاساوهێنانەوەی ئەو گۆڕانکارییانە هەبێت. ئەم دەستکارییانە ساڵانە چەند جارێک ڕوودەدەن و بە بەردەوامی بە ڕێژەیەکی بەرزتر لە ساڵانی پێشوو دادەنرێت. لە کاتێکدا حکومەتەکان بە شێوەیەکی ئاسایی پێداچوونەوە بە باج و ڕسوماتەکاندا دەکەن، وەک بەشێک لە سیاسەتی دارایی فراوانتر، ئەم ڕێبازە لە هەرێمدا پرسیاری جددی لەبارەی شەرعیەت و لێپرسینەوە و کێ بەڕاستی سوودمەندە لەم ڕێوشوێنانە دەوروژێنێت.
ڕێکارەکانی باج و ڕسومات لە هەرێمدا شاهیدی دەستکاریکردنی بەردەوامی ڕێژەی ساڵانەن، بەبێ ئەوەی بەدەستهێنانی داهاتەكان لە سەرچاوەكانیدا لە بودجە دیاری بكات ، یان لەڕێگەی پلانی ئابووری ڕوون وئاشكرا ئاماژەی پێكرابێت . ئێستا باج و رسومات دەسەپێندرێت و هەموار دەکرێتەوە وەک ئەوەی بڕیاری بەپەلەی ڕۆژانە بێت. لەوەش خراپتر، ئەم دەستکارییانە لە ڕێگەی یاسایەکی پەرلەمانەوە ئەنجام نادرێن. بەڵکو لە ڕێگەی بڕیارە کارگێڕییەکانەوە کە لەلایەن دەستە جێبەجێکارەکانەوە و لە هەندێک حاڵەتدا بە بڕیاری کەسی دەردەچن. ئەمەش وا دەکات ئەم ڕێکارانە بەرەو ڕووی قۆرخکاری ببنەوە و سیستەمی باج لە هەر ڕەهەندێکی ڕەوا بەتاڵ بکاتەوە.
لە زۆر حاڵەتدا زیادکردنی باج بەهەموو جۆرەكانیەوە هەروەها ڕسومات لەسەر خزمەتگوزارییە گشتییە سەرەتاییەکان، کاریگەری لەسەر تاكەكانی كۆمەڵگە دروستكردوە، کە پێویستە پشتیوانی بکرێن یان لانیکەم بەپێی واقیعی ئابووری هاوڵاتیان ڕێکبخرێن. پارەی ئاو و کارەبا و تاپۆ و شارەوانی و هاتوو چۆ بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبووەتەوە، سەرەڕای ناتەبایی و خراپی کوالیتی پێشکەشکردنی ئەم خزمەتگوزاریانە. لەهەمان كاتدا، بزنسە تایبەتەکان، بەتایبەتی کۆمپانیا بچووک و مامناوەندەکان، ڕووبەڕووی زیادبوونی کرێی مۆڵەتدان و تۆمارکردن، هەروەها باجی گومرگی و باجی کارکردن دەبنەوە، ئەمەش هەڕەشە لە بەردەوامیی و توانای ڕەخساندنی هەلی کاریان دەکات.
حکومەت سیاسەتی زیادکردنی داهاتی ناوخۆی پەیڕەوکردووە بۆ پڕکردنەوەی کورتهێنانی دارایی، هەروەها بۆ پشتگیری و هەمەچەشنکردنی داهاتەکان . ئەم گۆڕانکاریانە وەک ڕێوشوێنی پێویست بۆ چارەسەرکردنی کورتهێنانی بودجە و دابینکردنی دارایی خەرجییە گشتیەکان خراوەتەڕوو. لەگەڵ ئەوەدا مەحاڵە هەڵسەنگاندن بۆ ئەوە بکرێت کە ئایا ئەم داهاتە زیادانە بە شێوەیەکی کارا و دادپەروەرانەیە ، یان بۆ خزمەتکردنی مەبەستی دیکە بەکارهێنراون. پێدەچێت بۆ شاردنەوەی خراپ بەڕێوەبردن و شکستی بودجە پشت بە زۆرەملێی دارایی ببەسترێت.
کۆمپانیا و پڕۆژە گەورەکانی سەر بە لایەنە کاریگەرەکان چێژ لە لێخۆشبوون یان ئیمتیازاتی ئاشکرا نەکراو وەردەگرن، ئەمەش ئابوورییەکی ناهاوسەنگ بەردەوام دروست دەکات کە تێیدا قازانج لەلایەن چەند کەسێکی بەهێزەوە لەسەر حیسابی زۆرینە دەچنرێت. بەم شێوەیە باجەکان لە ئامرازێکەوە بۆ دابەشکردنەوەی داهاتی نیشتمانیەوە دەگۆڕدرێن بۆ ئامرازێک بۆ دەرهێنانی ئەو داهاتەی ماوەتەوەی لەلای هاووڵاتیان. خزمەتگوزارییە تەندروستی، پەروەردە، ژێرخانی و شارەوانییەکان بەردەوامن لە بەدەست کەمی بودجە، یان بەڕێوەبردنی خراپەوە. جگە لەوەش داهاتەکان دەگوازرێنەوە بۆ خەرجییە ناڕوونەکان و گرێبەستە هەڵئاوساوەکان و ئەو پڕۆژانەی کە ئاراستەی سیاسییان هەیە.
باج و ڕسومات تەنیا ئامرازێکی دارایی نییە بۆ کۆکردنەوەی داهات؛ ئەوان ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی پابەند بوونی حكومەتن بە بنەماکانی شەرعیەت و دادپەروەری. ئەگەر بە بڕیارێکی یاسایی کە لە لایەن دەسەڵاتێکی یاسادانانی هەڵبژێردراوەوە دەرچووە، بسەپێنرێن، ئەوا دەبنە ئەرکێکی نیشتمانیی شەرعی کە هاوڵاتیان بەشداری تێدا دەکەن، بە داننان بەوەی کە سوودی بۆ خزمەتگوزاری گشتی و گەشەپێدان هەیە.
بەردەوامی سەپاندنی باج و ڕسومات بەبێ چوارچێوەیەکی یاسایی و بودجەیەکی شەفاف و بە بڕیاری شەخسی یان ئیداری، ئەوا شەرعیەتی خۆیان لەدەست دەدەن و دەبنە بارگرانی ئارەزوومەندانە کە متمانە بە دامەزراوەکان تێکدەدەن و دەرگای گەندەڵی دەکەنەوە. هەر بۆیە پێویستە سیستەمی دارایی لەسەر بناغەیەکی دادپەروەرانە و بەشدارانە و شەفاف بنیات بنرێتەوە کە ڕۆڵی هاوڵاتیان وەک بەشداربوو بگەڕێنێتەوە، نەک وەک پارەدارکردنی بێدەنگی حكومەت.
پسپۆڕی: دارایی گشتی
