دڵشاد مووانی: دیداریی دکتۆر ئیبراهیم بەحرولعلوم، وانەیەک بۆ داهاتووی نەوتی عێراق.
وتاریکورد ماڵپەرێکی سەربەخۆ و ئازادە
گەڕانەوەی هەناردەی نەوتی هەرێم لە ڕێگەی سۆمۆوە، پەیوەندییەکانی نەوت و متمانە، گفتوگۆیەکی مێژوویی لەگەڵ دکتۆر بەحرولعلوم
لە ڕۆژی ٣ی ١٢ ساڵی ٢٠١٩، لە سەر پێشنیاری هاوڕێی بەڕێزم دکتۆر بەهرۆز جەعفەر، سەردانی کۆشکی سەلاممان کرد لە بەغدای پایتەخت، ئەو کاتە بەڕێز دکتۆر بەرهەم ساڵح سەرۆک کۆماری عێراق بوو، هەر لەو سەردانەدا، بە پێشنیاری سەرۆک کۆمار، دەرفەتێکی زێڕینمان بۆ ڕەخسا هەتا چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەسایەتی دیار و ئەکادیمیست، دکتۆر محەمەد ئیبراهیم بەحرولعلوم لە ماڵە تایبەتیەکەی خۆی لە ناوچەی سەوزی بەغدا ئەنجام بدەین.
دیدارەکەمان تەنها سەردانێکی ڕێزلێنان نەبوو، بەڵکو بووە دەرفەتێک بۆ گوێگرتن لە کەسایەتییەک کە ژیانی بە قورسترین ئاستەنگ و گەورەترین دەرفەتەکانی عێراقەوە بەستراوەتەوە.
ژیانێک لە بواری نەوت و سیاسەتدا
دکتۆر بەحرولعلوم، لە ساڵی ١٩٥٤ لە شاری نەجەف لەدایکبووە، وێڕای ئەوەی لە بنەماڵەیەکی زانستی و ناودار بووە، هاوکات بڕوانامەی دکتۆرای لە ئەندازیاریی نەوت لە زانکۆی (نیو مەکسیکۆ تێکی) ئەمریکا بەدەستهێناوە. پاشان لە وڵاتانی وەک کوێت و لەندەن کاری کردووە. دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشووی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، گەڕایەوە وڵات و بە خێرایی ڕۆڵێکی سەرەکی بینی لە بنیاتنانەوەی کەرتی نەوت.
دوو جار وەک وەزیری نەوت خزمەتی کردووە؛ یەکەمجار لە حکومەتی کاتیی ٢٠٠٣ بۆ ٢٠٠٤ و دووەمجاریش لە ساڵی ٢٠٠٥. لەم پۆستانەدا، لە ڕێکخراوی ئۆپێک نوێنەرایەتی عێراقی دەکرد و لە خولێکدا سەرۆکایەتی ڕێکخراوەکەشی گرتە ئەستۆ.
دەورەی وەزیرییەکەی بێ مشتومڕ نەبوو؛ لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠٠٥ دەستی لەکارکێشایەوە وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە زیادکردنێکی لەناکاوی نرخی سووتەمەنی بە ڕێژەی پێنج هێندە، بە بیانووی ئەوەی کە ئەم بڕیارە باری گران لەسەر هاوڵاتیانی ئاسایی دروست دەکات. ئەم هەڵوێستە گرنگە، ڕەنگدانەوەی کەسایەتییەک بوو کە وەک تەکنۆکراتێک خاوەنی هەستی بەرپرسیارێتی سیاسی بوو، بێ باک بوو لە گرتنەبەری هەڵوێست کاتێک سیاسەت لەگەڵ دادپەروەریدا ناکۆک دەبێت.
لە ساڵانی دواتردا، دکتۆر بەحرولعلوم بەردەوام بوو لە کاریگەری دانان لەسەر سیاسەتی وزەی عێراق وەک ئەندام پەرلەمان، داكۆکیکار لە یاساکانی وەک یاسای کۆمپانیای نیشتمانیی نەوتی عێراق لە ساڵی ٢٠١٨، هەروەها وەک دامەزرێنەری ئەکادیمیای وزەی عێراق کە هەوڵی دەدا توانای مرۆیی بۆ ئەم کەرتە بنیات بنێت.
گفتوگۆکانمان
لە کاتی کۆبوونەوەکەماندا، دکتۆر بەهرۆز جەعفەر پرسیارێکی ورووژاند کە ماوەیەکی زۆرە سێبەری بەسەر سیاسەتی عێراقدا کێشاوە: کێشەی نێوان بەغدا و حکومەتی هەرێمی کوردستان سەبارەت بە هەناردەی سەربەخۆی نەوت. دکتۆر بەهرۆز بە شێوازێکی زۆر ئەکادیمی و پرۆفیشناڵ گرنگیی دەریاکانی وەک دەریای ناوەڕاست و پێگەی جیۆپۆلەتیکی ناوچەکەی خستەڕوو، ئەم شیكردنەوە زانستییە، سەرسامیی دکتۆر بەحرولعلومی وەرگرت و دواتر گفتوگۆکەمان بەرەو هەناردەی نەوتی عێراق و هەرێمی کوردستان لە ڕێگەی دەریای ناوەڕاستەوە بۆ بازاڕی ئەوروپا گۆڕا.
کاتێک گفتوگۆکە گەیشتە لووتکە، دکتۆر بەحرولعلوم ڕووی لە من کرد و داوای بۆچوونی خۆمی لێکردم لەسەر هەناردەی نەوتی کوردستان. منیش ڕوونم کردەوە کە بۆچوونی کەسێتیم ڕەنگە جیاواز بێت لە بۆچوونی سیاسیم، ئاماژەم بەوەدا کە دەستووری عێراق خۆی دەرفەتێکی باش و پێویست دابین دەکات ئەگەر بە تەواوەتی لێک بدرێتەوە. لە لایەکەوە، ماددەکانی ١١٥، ١٢٠، و ١٢١، دەسەڵاتێکی بەرچاو بە هەرێمی کوردستان دەدەن، لەوانەش دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی پڕۆسەی نەوت و واژۆکردنی گرێبەست لەگەڵ کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانی نەوت. لە لایەکی ترەوە، ماددەکانی١١١ و ١١٢ بە ڕوونی ئاماژە بەوە دەکەن کە نەوت و گازی عێراق بە گشتی موڵکی هەموو عێراقییەکانە و لەبەر ئەوە نابێت هەناردەکان لە لەدەرەوەی سۆمۆوە بن، بەڵام پێویستە هەوڵێکی ڕاستەقینە هەبێت بۆ بنیاتنانەوەی متمانە لە نێوان سەرکردە سیاسییەکانی عێراقی فیدراڵ و هەرێمی کوردستاندا، چونکە نەبوونی متمانە لە ڕابردوودا بڕیاردانی زۆر قورس کردبوو.
لەهەمان کاتدا ئاماژەم بەوە کرد کە کێشەکە لە دەقی دەستووردا نییە، بەڵکو لە نەبوونی متمانەیە لە نێوان حکومەتی فیدراڵ و حکومەتی هەرێمی کوردستان، کە ڕێگر بووە لە کارکردنی میکانیزمە هاوبەشەکانی هەناردەکردن. بە سەرسامییەوە، دکتۆر بەحرولعلوم بە توندی پشتگیریی ئەم لێکدانەوەیەی کرد. لە ئەزموونی خۆیەوە وەک سەرۆکی ئۆپێک، ئاماژەی بەوە کرد کە هەناردەکردنی هاوبەشی نەوت لە نێوان عێراقی فیدراڵ و هەرێمی کوردستان بەم شێوازە نەک تەنها خزمەت بە عێراق بە گشتی دەکات، بەڵکو بە تایبەتیش خزمەت بە گەلی کورد دەکات. داوای لێکردین کە ئەم پەیامە بە سەرکردایەتیی کوردستان بگەیەنین، هەروەها ئاماژەی بەوەشدا کە داهاتی هەرێمی کوردستان لە بودجەی گشتیی عێراقەوە زۆر زیاتر دەبێت لە هەناردەکردنی سەربەخۆی نەوت.
لە ئێستاوە سەیری ڕابردوو بکەین
ئەو کاتە بە تەواوی هەستم بە گرنگی قسەکانی نەدەکرد، و پێشبینیم نەدەکرد کە لە ماوەی چەند ساڵێکی کەمدا، بڕیارەکەی ژووری بازرگانیی نێودەوڵەتی ICC لە ساڵی ٢٠٢٣ بە تەواوی هەناردەی سەربەخۆی نەوتی کوردستان ڕابگرێت، ئەوە سیناریۆیەک بوو کە هەرگیز هیوام نەدەخواست ڕووبدات.
ئێستا، لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٢٥، لەگەڵ دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوتی هەرێمی کوردستان لە ڕێگەی سۆمۆوە، بە گوێرەی دەستوور، ئەو دیدارەی دکتۆر ئیبراهیم بەحرالعلوم بە هەستێکی خۆشحاڵی و پڕ لە ئەزموونەوە دێتەوە یادم. چونکە بینینی دکتۆر بەحرولعلوم وەک ئەکادیمیست و پێشەنگێکی بواری ووزە بۆ ئێمە گرنگ بوو، هەتا لە نزیکەوە لە ئەزموونەکانیەوە فێر بین، بەڵام بەداخەوە نەمانتوانی لە کاتی خۆیدا پەیامەکەی بگەیەنین، لە کاتێکدا کە ڕەنگە زووتر کاریگەری لەسەر بڕیارەکان بکردایە.
وانەکان بۆ داهاتوو
دیداری دکتۆر بەحرولعلوم گرنگیی سەرکردایەتیی نمونەیی لە کاتی قەیرانەکاندا بۆ دووپات کردمەوە. ئەو شارەزایی تەکنیکی لەگەڵ بوێریی سیاسیدا کۆکردبووەوە، و تێڕوانینەکانی تا ئێستاش کاریگەرییان ماوە. داهاتووی نەوتی عێراق ناتوانێت تەنها پشت بە یاسا یان گرێبەست ببەستێت؛ پێویستی بە متمانە، سازش، و پابەندبوون بە دادپەروەری بۆ هەموو هاوڵاتییان هەیە.
لەگەڵ دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوت لە ڕێگەی سۆمۆوە، دەرفەتێک هەیە بۆ بنیاتنانی پەیوەندییەکی جێگیرتر و دەستووریانە لە نێوان بەغدا و هەولێردا. بەڵام ئەمە تەنها کاتێک بەدی دێت کە سەرکردەکان لە هەردوو پایتەختدا لە سیاسەتی کورتخایەن بەرزتر ببنەوە و گیانی ئەو سەرکردایەتییەی دکتۆر بەحرولعلوم وێنای کردبوو، لە خۆ بگرن.
گفتوگۆکانی ئەو بەیانیە پایزییەی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ لە یادەوەریمدا ماونەتەوە، نەک تەنها وەک دیدارێکی تایبەت لەگەڵ کەسایەتییەکی مەزنی مێژووی نوێی عێراق، بەڵکو وەک یادخستنەوەیەک کە ژیری، ئەگەر گوێی لێ بگیرێت، دەتوانێت ڕێگری لە قەیرانەکان بکات پێش ئەوەی ڕووبدەن.
وتاریکورد ماڵپەرێکی سەربەخۆ و ئازادە