نەوزاد مەرگەیی: هەڵەی چەمکی “برایەتی گەلان” و لێکەوتەکانی بۆ کورد.

نەوزاد مەرگەیی

UX/UI Designer at - Adobe

چەمکە سەرەکییەکەی برایەتی گەلان بانگەشەی ئەوە دەکات، کە گەلە جیاوازەکان دەتوانن لە ڕێگەی نیازپاکی یەکتر و یەکسانی و شوناسی سیاسی هاوبەشەوە بە هاوئاهەنگی لە چوارچێوەی یەک دەوڵەتدا بژین. لە ڕووی تیۆریەوە بەڵێنی ئاشتی و پێکەوەژیان و هاودەنگی دەدات لە دەرەوەی جیاوازییە نەتەوەییەکان. بەڵام لە پراکتیکدا چەمکەکە لەسەر هەڵەیەکی بنەڕەتی وەستاوە، چونکە یەکسانی لە نێوان گەلاندا گریمانە دەکات بەبێ ئەوەی پێویستی بە دەسەڵاتی یەکسان، سەروەری، یان گەرەنتی دامەزراوەیی هەبێت.
بۆ گەلانی بێ دەوڵەتی وەک کورد، ئەم چەمکە کەمتر وەک چوارچێوەیەک بۆ دادپەروەری و زیاتر وەک ئامرازێکی هەژموون کاری کردووە. گێڕانەوەی “برایەتی”، هەمیشە لەلایەن نەتەوەی باڵادەستەوە پێناسە و جێبەجێ دەکرێت، کە دەوڵەت و سوپا و ئابووری و زمان و یاسا کۆنترۆڵ دەکات. لە ژێر ئەم بارودۆخانەدا برایەتی دەبێتە ڕەمزی نەک ڕاستەقینە، و بە شێوەیەکی ڕەوشتی جێگەی مافە سیاسییەکان دەگرێتەوە. بۆیە هەڵەی ناوەکی لێرەدا تێکەڵکردنی زمانی ڕەوشتییە لەگەڵ واقیعی سیاسی. گەلان وەک یەکسان پەیوەندییان بە یەکەوە نییە، مەگەر خاوەنی دەسەڵاتی یەکسان و پێگەی دانپێدانراو و مافی جێبەجێکراو نەبن. بەبێ ئەمانە “برایەتی” دەبێتە چاوەڕوانییەکی یەکلایەنەی دڵسۆزی و قوربانیدان لە میللەتی لاوازتر.
بە درێژایی سەدەی بیست و بیست و یەکەم، چەندین جار بە بانگەوازی برایەتی، وەڵامی داخوازییەکانی کورد بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبەری دەدرایەوە، وەک؛
1ــ لە تورکیا: تورک و کورد برای ژێر یەک نەتەوەن.
ـ2ـ لە عێراق و سوریا: برایەتی عەرەبی-کورد لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی یەکگرتوودان.
3ــ لە ئێران: برایەتی ئیسلامی لە نەتەوە تێدەپەڕێت.
لە هەر حاڵەتێکدا وەڵامدانەوەی پەیامەکانی کورد وەک یەک بوون، کە بەم شێوەیە گوزارشتی لێ دەکرا (داوای مافی سیاسی و سەروەری و مافی چارەی خۆنووسین مەکەن. لەبری ئەوە متمانە بە ناسنامەی هاوبەش بکەن). لەتەک ئەوەشدا برایەتی وەک جێگرەوەی نەتەوەیی پێشکەش دەکران. ئەم بانگەوازانە تەنیا کاتێک دەرکەوتن، کە کورد داوای مافەکانی دەکرد، لە دوای بەرزکردنەوەی ئەم چەمکە، دەوڵەتەکان قەدەغەکردنیان بەسەر زمان، کولتوور و ڕێکخستنی سیاسی کوردیدا سەپاندوە. کەواتە هەمیشە برایەتی گرێبەستێکی هاوبەش نەبووە، بەڵکو میکانیزمێک بوو بۆ دواخستن، شلکردنەوە، یان بێ شەرعیکردنی بانگەشەکانی کورد.
دەرئەنجامە نەرێنییەکانی چەمکی “برایەتی گەلان” بۆ نەتەوەی کورد، ئینکاری سیستماتیکی مافی چارەی خۆنووسینی کورد بووە. دەوڵەتەکان بە چوارچێوەدان بە خواستەکانی کورد وەک “دابەشکەر” یان “دژە برایەتی”، داواکارییە نەتەوەییە ڕەواکانیان وەک شکستی ڕەوشتی پێناسە کردەوە. بزووتنەوە کوردییەکان گوشاریان لەسەر بوو، کە واز لە سەربەخۆیی یان ئۆتۆنۆمی بهێنن لە بەرژەوەندی بەڵێنە ناڕوونەکانی یەکسانی کە هەرگیز جێبەجێ نەکراون. لەتەک ئەوەشدا، سەرکوتکردنی کولتووری و زمانەوانی لە ژێر ئاڵای برایەتیدا زۆرجار ناسنامەی کوردی وەک لاوەکی یان تەنانەت مەترسیدار مامەڵەی لەگەڵ کراوە. ئەگەر هەموویان “برا” بن، ئەوا زمان و مێژوو و هێما جیاوازەکان ناپێویست یان هەڕەشەئامێز دەردەکەون. ئەم لۆژیکە قەدەغەکردنی پەروەردەی زمانی کوردی و میدیا و دەربڕینی سیاسی ڕەوایەتی دەدا، هەموو ئەمانەش لە کاتێکدا بانگەشەی یەکڕیزییان دەکرد.
هەڵەیەکی گەورەی دروشمی “برایەتی گەلان”، بریتیبووە لە چەکداماڵین و پارچەپارچەکردنی سیاسی و باوەڕبوون بە برایەتی، کە هانی و بزووتنەوەکانی کوردی داوە لە سەردەمە جیاجیاکاندا بۆ داماڵینی چەک لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە، کە متمانەیان بە حکومەتە ناوەندەکان هەبووە بۆ چاکسازی. ئەم ستراتیژانەی کە لەسەر بنەمای متمانە بوونە، چەندین جار بە خیانەت، سەرکوتکردن، یان توندوتیژی کۆتاییان هاتووە. لە ناوخۆشدا ئەو چەمکە بە هاندانی وابەستەیی بە دەسەڵاتە دەرەکییەکان نەک پشت بەخۆبەستنی بەکۆمەڵ، یەکێتی کوردی لاواز کردووە. هەروەها ڕەشبگیری ڕەوشتی یەکێک لە وردترین دەرئەنجامەکانی دروشمی برایەتی گەلان بووە. زۆرجار ئەو کوردانەی بەرەنگاری ستەم بوونەتەوە، تۆمەتبار کراون بە “شکاندنی برایەتی”، “هۆکاری ناسەقامگیری”، یان “خزمەتکردنی ئەجێندای بیانی”. ئەمەش وایکردووە لۆمە لە پێکهاتە ستەمکارەکانی دەوڵەتەوە بگوازێتەوە بۆ دانیشتوانی ستەملێکراو، کە بەرخۆدانی کوردی کردۆتە گرفتێکی ڕەوشتی نەک پێویستییەکی سیاسی.
شکستی برایەتی گەلان بەڕێکەوت نییە، بەڵکو پێکهاتەکییە. برایەتی سۆزدارییە، لە کاتێکدا سیاسەت دامەزراوەییە. برایەتی نیازپاکی گریمانە دەکات، لە کاتێکدا دەوڵەتەکان لەسەر بەرژەوەندی و دەسەڵات کاردەکەن. برایەتی هیچ میکانیزمێکی جێبەجێکردنی نییە، بەڵکو برایەتی لە کاتی قەیرانەکان، شەڕەکان، یان گۆڕینی ڕژێمدا دەڕووخێت. مێژوو نیشانی داوە، کە دەوڵەتە فرەنەتەوەییەکان تەنیا کاتێک جێگیر دەمێننەوە، کە گەلان خاوەنی ماف، ئۆتۆنۆمی، یان سەروەرییەکی ڕوون و دیاریکراو بن. بەبێ ئەمانە، گەلانی باڵادەست بە ناچاری دەسەڵات ناوەند دەکەن و “برایەتی” دەبێتە ئاسمیلەکردن.
نەتەوەی کورد گەرەکە لەبری چەمکی برایەتی گەلان، چەمکی یەکسانی سیاسی لە نێوان گەلاندا بگرێتەبەر، کە لە یاسا و دابەشکردنی دەسەڵات و شەرعیەتی نێودەوڵەتیدا زەمینەسازی کراوە. یەکسانی دەبێت نەک لە ڕووی سۆزدارییەوە بەڵکو لە ڕووی پێکهاتەییەوە پێناسە بکرێت. واتە دانپێدانانی یەکسان، دەسەڵاتی بڕیاردانی یەکسان و کۆنترۆڵکردنی یەکسان بەسەر خاک و سەرچاوەکاندا. ئەمەش گفتوگۆکە لە “هەموومان براین” دەگۆڕێت بۆ “ئێمە ئەکتەرێکی سیاسی یەکسانین”. لەم پێودانگەیەشەوە دەتوانین ببێژین؛ واقیعبینترین و زەمینەسازی مێژووییترین ئەڵتەرناتیڤ مافی چارەی خۆنووسینە. ئەمەش خۆکارانە بە مانای سەربەخۆیی نییە، بەڵکو بەو مانایەیە کە کورد نەک دەوڵەتە باڵادەستەکان، بەڵکو خۆیان بڕیار لەسەر داهاتووی سیاسی خۆیان دەدەن. لەتەک ئەوەشدا ڕوونە کە ئۆتۆنۆمی، فیدرالیزم، کۆنفیدڕاڵی، یان سەربەخۆیی هەموویان دەرئەنجامی ڕەوان ئەگەر بە ئازادی هەڵبژێردرێن، بۆ ئەمەش چارەی خۆنووسین، کورد لە “کێشەی کەمینە”وە دەگۆڕێت بۆ نەتەوەیەکی خاوەن دەزگا، کە دەتوانین لەم ڕێگەیەوە پێکەوەژیانێکی گرێبەستی دروست بکەین، نەک یەکگرتوویی سۆزداری. ئەگەر کورد لەگەڵ گەلانی دیکە پێکەوە بژی، دەبێ لە ڕێگەی ڕێکخستنی دەستووری و گرێبەستییەوە بێت نەک بانگەوازی سۆزداری. ڕێککەوتنەکان دەبێ بنووسرێن و گەرەنتی بکرێن و جێبەجێ بکرێن، و مافەکانی زمان، ئاسایش، سەرچاوە، سنوورەکان و دەسەڵاتی سیاسی بگرێتەوە. هەر ئەمەش جێگەی برایەتی ناڕوون دەگرێتەوە بە ئەرکی ڕوون. هەروەها گەرەکە کورد لە ئەنجامی لێکەوتە هەڵەکانی دروشمی برایەتی گەلان، بەدواداچوون بۆ هاوپشتی ستراتیجی بکات، نەک برایەتی بێ مەرج، و هاودەنگی لەسەر بنەمای بەرژەوەندی هاوبەش، سوودی هاوبەش و ڕێزگرتن، نەک دڵسۆزی کوێر. ئەمەش ڕێگە بە دووبارە خۆ بنیادناوە دەدات بەبێ تەسلیمکردنی مافە نەتەوەییەکان.