هۆکار چییە ئەمساڵ بارانبارین زیادی کردووە لە هەرێمی کوردستان؟.

لاوک کونجـــــــرینی

ئامادەکردنی/ لاوک کونجرینی
دروستکردنی بەنداوەکان و ئەو دەریاچە دەستکردانەی لە پشتیان دروست دەبن، وەک “ڕێکخەرێکی سروشتی” بۆ کشتوکاڵی دەوروبەریان کار دەکەن. ئەم گۆڕانکارییانە هەم سوودیان هەیە و هەم هەندێک ئالنگاری (تەحەدی) دروست دەکەن:
1. پاراستنی پلەی گەرمی (Microclimate Stabilization) ئاو تایبەتمەندییەکی هەیە کە گەرمی زۆر هەڵدەگرێت و هێواش دەیداتەوە. ئەمە وادەکات ناوچەکانی دەوروبەری بەنداوەکەلە هاویندا، کەمێک فێنکتر بن لە ناوچە دوورەکان، چونکە ئاوەکە گەرمای هەواکە هەڵدەمژێت لە زستانداو کەمێک گەرمتر بن، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کەمتر “شەختە” و سەرما کشتوکاڵەکەی دەوروبەریی تێک بدات. وەک چۆن لە سویسرا زۆر گرنگە بۆ پاراستنی ڕەزەکان.
2. زیادبوونی شێ و کاریگەری لەسەر بەروبووم وەک باسمان کرد، هەڵمی ئاو زیاد دەکات، ئەمەش دوو لایەنی هەیە:
لایەنی باش/ شێی هەوا یارمەتی ڕووەکەکان دەدات کەمتر ئاوی تیایدا بچێت (Transpiration) و لە کاتی گەرمای تونددا وشک نەبنەوە.
لایەنی خراپ/ زیادبوونی شێ دەبێتە هۆی دروستبوونی کەڕوو (Fungi) و نەخۆشییەکانی ڕووەک، بەتایبەت بۆ ئەو جۆرە میوانەی کە پێویستیان بە هەوای وشکە.
3. گۆڕانی جۆری کشتوکاڵ، بەهۆی گۆڕانی کەشەکە، زۆرجار جوتیارەکان دەتوانن جۆرە ڕووەکێک بچێنن کە پێشتر لەو ناوچەیە نەدەڕووا. بۆ نموونە؛ لە هەندێک دۆڵەکانی سویسرا، بوونی بەنداوەکان وایکردووە چاندنی ڕەزەکان (ترێ) و میوەکانی وەک سێو و قۆخ سەرکەوتووتر بن، چونکە مەترسی بەستن لە زستانیان لەسەر کەم دەبێتەوە.
دروستکردنی بەنداوەکان، بەتایبەت کاتێک ژمارەیان زۆر بێت و ڕووبەرێکی فراوان لە ئاوی مەنگ (دەریاچەی دەستکرد) دروست بکەن، بێگومان کاریگەرییان لەسەر مایکرۆکلیمات (کەشوھەوای ناوچەیی) دەبێت. بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن کار دەکاتە سەر هەڵم و باران. دەتوانین خاڵەکان بەم شێوەیە کورت بکەینەوە:
1. زیادبوونی ڕێژەی هەڵم (Evaporation) لە هاویندا، کاتێک پلەی گەرمی بەرز دەبێتەوە، ئەو دەریاچە گەورانەی لە پشت بەنداوەکان دروست بوون، ڕووبەرێکی زۆر لە ئاو دەخەنە بەر تیشکی خۆر. ئەمەش دەبێتە هۆی زیادبوونی شێ (Humidity): هەڵمێکی زۆر دەچێتە ناو هەواوە، ئەمەش وادەکات ناوچەکانی دەوروبەری بەنداوەکە شێدارتر بن بەراورد بە ناوچە وشکەکان.
هەڵم و با: کاتێک با بەسەر ئەم دەریاچە گەورانەدا دەڕوات، شێ هەڵدەگرێت و دەیگوازێتەوە بۆ ناوچەکانی تر.
2. کاریگەری لەسەر باران بارین. ئایا ئەم هەڵمە دەبێتە باران؟ وەڵامەکە بەم شێوەیەیە:
بارانی ناوچەیی/ زیادبوونی شێ دەبێتە هۆی دروستبوونی هەورە تریشقە و بارانی کتوپڕی هاوینە (Convective rainfall) لە ناوچە شاخاوییەکاندا. کاتێک هەوا شێدار دەبێت و بەر شاخەکان دەکەوێت، بەرز دەبێتەوە و سارد دەبێتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی باران.
گۆڕانی کاتی باران: توێژینەوەکان دەریانخستووە کە بەنداوە زۆر گەورەکان دەتوانن کاریگەرییان هەبێت لەسەر زیادکردنی ڕێژەی باران لە ناوچە نزمەکان، یان ئەو شوێنانەی کە با شێیەکەیان بۆ دەبات.
تێبینییەکی گرنگ لە وڵاتێکی وەک سویسرا، بەهۆی ئەوەی بەنداوەکان زیاتر لە ناو دۆڵە قووڵەکان و شوێنە بەرزەکانن، کاریگەرییان لەسەر بارانی گشتی وڵاتەکە سنووردارە و زیاتر کاریگەرییان لەسەر کەشی ناوخۆیی دۆڵەکان هەیە. بەڵام لەو وڵاتانەی دەریاچەی دەستکردی زۆر گەورەیان هەیە (وەک بەنداوی ئەسوان لە میسر یان بەنداوەکانی چین)، کاریگەرییەکە لەسەر باران بارین زۆر ڕوونتر دەردەکەوێت.
بە کورتی، بەنداوەکان لە سویسرا وەک “قەڵغانێکی گەرمی” کار دەکەن کە کشتوکاڵ لە سەرما و وشکی دەپارێزن، بەڵام جوتیارەکان دەبێت زیاتر چاودێری نەخۆشییە کەڕووییەکان بکەن بەهۆی شێی زیادەوە.
بەپێی ئامارە فەرمییەکان، سویسرا یەکێکە لەو وڵاتانەی کە زۆرترین پشتی بە وزەی ئاو بەستووە. دەتوانین ژمارەی بەنداوەکان بەم شێوەیەی خوارەوە پۆلێن بکەین:
ژمارەی بەنداوەکان
بەنداوە گەورەکان لە سویسرا نزیکەی 200 بەنداوی گەورە هەن (ئەوانەی بەرزیەکەیان لە 15 مەتر زیاترە، یان توانای کۆکردنەوەی بڕێکی زۆر ئاویان هەیە).
بەنداوە بچووکەکان:
ئەگەر هەموو جۆرە بەنداوە بچووکەکان و پڕۆژە هایدرۆلیکییەکان هەژمار بکەین، ژمارەکە دەگاتە زیاتر لە 1500 بەنداو و وێستگەی بەرهەمهێنانی وزە.
بۆچی هێندە بەنداو لە سویسرا هەیە؟
1. جوگرافیا: بوونی چیاکانی ئەڵپ و بەرزاییەکان یارمەتیدەرە بۆ دروستکردنی بەنداو.
2. سەرچاوەی ئاو: بوونی بەفر و باران و سەهۆڵبەندانەکان سەرچاوەیەکی هەمیشەیی ئاون.
3. وزەی پاک: سویسرا ستراتیژییەتی هەیە بۆ دوورکەوتنەوە لە وزەی ناوکی و پشت بەستن بە وزەی نوێبووەوە.
دروستکردنی بەنداوەکان، بەتایبەت کاتێک ژمارەیان زۆر بێت و ڕووبەرێکی فراوان لە ئاوی مەنگ (دەریاچەی دەستکرد) دروست بکەن، بێگومان کاریگەرییان لەسەر مایکرۆکلیمات (کەشوھەوای ناوچەیی) دەبێت.
بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن کار دەکاتە سەر هەڵم و باران، دەتوانین خاڵەکان بەم شێوەیە کورت بکەینەوە:
1. زیادبوونی ڕێژەی هەڵم (Evaporation) لە هاویندا، کاتێک پلەی گەرمی بەرز دەبێتەوە، ئەو دەریاچە گەورانەی لە پشت بەنداوەکان دروست بوون، ڕووبەرێکی زۆر لە ئاو دەخەنە بەر تیشکی خۆر. ئەمەش دەبێتە هۆی، زیادبوونی شێ (Humidity): هەڵمێکی زۆر دەچێتە ناو هەواوە، ئەمەش وادەکات ناوچەکانی دەوروبەری بەنداوەکە شێدارتر بن بەراورد بە ناوچە وشکەکان.
هەڵم و با: کاتێک با بەسەر ئەم دەریاچە گەورانەدا دەڕوات، شێ هەڵدەگرێت و دەیگوازێتەوە بۆ ناوچەکانی تر.
2. کاریگەری لەسەر باران بارین.
ئایا ئەم هەڵمە دەبێتە باران؟ وەڵامەکە بەم شێوەیەیە:
بارانی ناوچەیی: شێ دەبێتە هۆی دروستبوونی هەورە تریشقە و بارانی کتوپڕی هاوینە (Convective rainfall) لە ناوچە شاخاوییەکاندا. کاتێک هەوا شێدار دەبێت و بەر شاخەکان دەکەوێت، بەرز دەبێتەوە و سارد دەبێتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی باران.
گۆڕانی کاتی باران: توێژینەوەکان دەریانخستووە کە بەنداوە زۆر گەورەکان دەتوانن کاریگەرییان هەبێت لەسەر زیادکردنی ڕێژەی باران لە ناوچە نزمەکان، یان ئەو شوێنانەی کە با شێیەکەیان بۆ دەبات.
تێبینییەکی گرنگ، لە وڵاتێکی وەک سویسرا، بەهۆی ئەوەی بەنداوەکان زیاتر لە ناو دۆڵە قووڵەکان و شوێنە بەرزەکانن، کاریگەرییان لەسەر بارانی گشتی وڵاتەکە سنووردارە و زیاتر کاریگەرییان لەسەر کەشی ناوخۆیی دۆڵەکان هەیە. بەڵام لەو وڵاتانەی دەریاچەی دەستکردی زۆر گەورەیان هەیە (وەک بەنداوی ئەسوان لە میسر یان بەنداوەکانی چین)، کاریگەرییەکە لەسەر باران بارین زۆر ڕوونتر دەردەکەوێت.

مەبەستی من
ئەم توێژینەوەو زانیاریانەی سەرەوە کە لە زۆر سەرچاوەوە کۆپیم کردووە و بەیەکەوە لکاندوومە، مەبەستی منە کە دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان، بەئاسانی بگەن لەوەی کە هەرێمی کوردستان تونێلی ئاو و هەناسەیە بۆ کۆی عیراق. هەرێمی کوردستان بەمەی ئیستاوەو بەناوچەکانی ترییەوە کە زەمەنی ماوە بخرێتە سەر هەرێمی کوردستان، هاوشێوەی جوگرافیای سویسرایە، بەڵام بە بەرفراوانتر لە ڕووی پێوانەوە.
گەر یەکێک لە وڵاتانی وەک ئیتالیاو فەرەنساو نەمساو ئەڵمان، گەشت بکات بۆ وڵاتی سویسرا، بە چەندین کیلۆمەتر هەست بە گۆڕینی ئاو و هەوای ئەو وڵاتە دەکات. کەواتە زۆریی بەنداو کاریگەریی مەوداکەی درێژ دەبێتەوە بۆ وڵاتانی دەوروبەر، لە گۆڕینی ڕێژەیی ئاو و شێ و زۆریی باران. هەر ئەمەشە ئەگەر ڕێژەی بەنداوەکانی هەرێمی کوردستان بەو پێوەرە جوگرافیایەی هاوشێوەی سویسرایە و کە ڕێژەی خاکەکەی نزیک بە دوو هێندەی ئەو وڵاتەیە، دەتوانرێت 3 هەزار بەنداوی پچوک و گەورە و مامناوەند دروست بکرێت. دروستکردنی ئەم بەنداوانە، جگە لەوەی کاریگەریی ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر ڕێژەی ئاو و هەوای عێراق و گرنتی ئەوە دەدات بۆ ناوەڕاست و باشووریی عێراق، لە دابینکردنی ئاو بۆ ئەو ناوچانە. ئەمە پێمان دەڵێت؛ دروستکردنی بەنداو لە هەرێمی کوردستان، سوودەکانی دەبێتە هاوبەشی لەگەڵ عێراق. بۆیە پێویستە بەرپرسانی هەرێم، بە پێی توێژینەوەیەکی ورد و زانستی لێکۆڵینەوە لە بەنداوەکانی وڵاتی سویسرا بکەن و دەرهاویشتەو کاریگەرییەکانی فۆڕمەڵە بکەن و بیخەنە بەردەم بەرپرسانی عێرق و بەسەریاندا بسەپێن کە خەرجی لانیکەم سەدان بەنداویی هەرێمی کوردستان بخەنە ئەستۆی ئەوان.
ئەمساڵ دەبینین هەرێمی کوردستان ڕێژەی بارانباڕین و شێی بەتەواوی گۆڕاوە و زیادی کردووە، ئەمەش پەیوەستە بە زۆریی بەنداوەکانی هەرێمی کوردستان و کۆماریی ئیسلامی ئێران کە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دروستی کردوون. بەنداوەکانی هەرێمی کوردستان وەک 5 بەنداوە نوێکەی گەرمیان و گۆماوەکەی گۆمەسپان و ئەو بەنداوانەی کە لە دیووی ئێران لە بەشی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەسەر زێیەکانی وەک زاب و سیروان و ئەڵوەند دروستی کردوون.
پرسیارەکەی ئەوەیە؛ چۆن بەنداوەکانی ئێران لە دیویی ڕۆژهەڵاتی کورستان سوودی هەیە لەسەر ئاووهەوای هەرێمی کوردستان و عێراق؟.
ئێمە لەسەرەوە باسی کاریگەریی زۆریی بەنداوەکانی وڵاتی سویسرامان کرد لەسەر دراوسێکانی. دەشتوانرێت ئەو پێوانە بەهەمان شێوە بۆ بەنداوەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و شەش بەنداوە نوێکەی هەرێمی کوردستان بۆ زیادکردنی ڕێژەی ئاو و هەوا، هەست پێ بکەین. بۆیە هەوڵدان بۆ زیادکردنی بەنداوەکانی هەرێمی کوردستان، دەبێتە هۆی زۆریی ناوچەی گەشتیاری و بوژاندنەوەی ئابووری و هەروەها گۆڕینی ئاووهەواو و ئاوو و ئاودێریی.