ئاریان ڕەشید : تیگەیشتن لە ڕیفۆرمی ئایینی لە سۆنگەی ژێرخانی میژووییەوە.

ڕۆشنبیرو نوسەرانی کۆمەڵگای ئێمە بەردەوام قسە لەسەر گرنگی و پێویستی ئەنجامدانی ڕیفۆرمێکی ئایینی دەکەن ، هاوشێوەی ئەو ڕیفۆرمەی لە ئایینی مەسیحیدا لە سەدەی شانزەو لە سەردەمی ڕۆشنگەریدا بەدیهات . تەنانەت ئەم باس و خواستە تەنها لەسەر زمانی ڕۆشنبیران و خویندەواران قەتیس نەبووەو وەکو زمانێکی ڕۆژانەی خەڵکی ئاساییشی لێهاتوە ، خەڵکی بە پەرۆشەوە خوازیاری سەرهەڵدانی چاکسازی بنەڕەتین لە کایەکانی ئایین و دۆخی ئایینداری لە کۆمەڵگای ئێمە ، بە تایبەتی دوای پێشهاتەکانی ئەم دوایەو دوای سەرهەڵدانی چەندان گروپ و دەستەی ئایینی تووندڕەو ڕادیکال ، چەندان چین و ڕێکخراوو کۆمەڵی ئایینی ، کە لە دیدگایەکی ئایینی پەتیەوە لە دونیاو مێژوو کۆمەڵگاو ئینسان دەڕوانن و لە هەوڵی ئەوەدان سەرجەم کایە سیاسی و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و کلتوریەکانی کۆمەڵگای ئێمە لە چاوی ئایین و دیدگای تێکستە پیرۆزەکانەوە ڕاڤە بکەن و ژیانی تاک و ژیانی کۆمەڵگاش لە دیدی ئایینی ڕووتەوە چوارچێوە بکێشن . تەنانەت ئەم باس و خواستە خەونی بەشێکی زۆری ڕۆشنبیران و نوسەرانی عەرەبیشە لە نموونەی ” جۆرج تەرابیشی و محەمەد ئارکۆن و هاشم ساڵح ” و چەندانی تر کە چەندین کتێبیان لەم بارەیەوە نووسیوەو چەندین لێکۆڵینەوەو بابەتیان لەسەر پێویستی چاکسازی ئایینی و بەرپاکردنی شۆڕشێکی بنەڕەتی لەسەرجەم کایەکانی ئاییندا خستۆتە ڕوو .
ئەوان بزووتنەوەی ڕیفۆرمی ئایینی لە ڕۆژئاوا وەکو سیمبولی بەرخودان و ڕۆشنگەری و نوێ بوونەوە و لە دایک بوونەوە لەقەڵەم دەدەن و ڕۆژئاوای دیموکراسی ئەمڕۆ بەبەرهەمی ڕیفۆرمی ئایینی دەزانن و ئەو بەها مۆراڵی و ئینسانی و کلتوریەی ئەمڕۆ لە ڕۆژئاوا لە برەودایە بە دەرئەنجامی حەتمی شۆڕشی چاکسازی ئایینی لە قەڵەم دەدەن . لەو تێڕوانینەشەوە ئەوان خاڵی سەرەتایی و دەسپێکی گەشتن بە هەمان دۆخی ژیاری و ئاشنابوون بە هەمان شێوە ژیانی دیموکراسی و ژیاندۆستی و مرۆڤدۆستی بە هەڵگیرساندنی شۆڕشێکی چاکسازی ئایینی وێنا دەکەن ، بەو پێیەی دۆخی ئایینی کۆمەڵگا ئەو ژێرخانە بنەڕەتی و پتەوەیە کە سەرخانی کۆمەڵگای لەسەر دادەمەزرێ .
ئەوەی زیاتر پڕۆژەی چاکسازی ئایینی دەکاتە پێویستیەکی حەتمی ئەو پاشاگەردانی و پەرش و بڵاویەیە لە نێو کایەی ئایینیدا لە کۆمەڵگا ئیسلامیەکان لە ئارادایە . ئەو تێڕوانین و لێکدانەوەو ڕاڤە جۆرارجۆرو فرە چەشنەیە بۆ ئایین و ئاینداری دەکرێت لە نێو ئەو دەوڵەت و کۆمەڵگایانەی تێیدا ئایینی ئیسلام دەسەڵاتدارەو بە جۆرێک لە جۆرەکان ئایین کۆنترۆڵی ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی و کلتوری کردوە . ڕیفۆرمێکی بنەڕەتی لە نێو کایەی ئاییندا دەرفەتی ئەوە دەڕەخسێنیت ئایین لە دیدو تێڕوانینە دۆگماو چەقبەستوەکان ڕزگار ببێت و ببێتە موڵکی سەرجەم تاکەکان ، خەڵکیش دەستکراوەو ئازاد بن بە ویستی ئازادانەی خۆیان و لە میانەی بەکارهێنانی عەقڵ و ووشیاری خۆیانەوە لە ئایین و ئایینداری بگەن و ڕاڤەی تێکستە پیرۆزەکان و دەقە ئایینیەکان بکەن .
قسەکردن لەسەر خاڵ و بڕگەکانی ڕیفۆرمی ئایینی و دەستپێکی ئەو ڕیفۆرمە و گرنگی و بەرئەنجامەکانی وەها پڕۆژەیەک ئامانجی ئەم باسەی من نییە ، ئامانجی من لێرەدا قسەکردن نییە لەسەر ماهیەتی ڕیفۆرمی ئایینی و چۆنیەتی ئەنجامدانی ئەو ڕیفۆرمەو ئەو ئاستەنگ و بەربەستانەی دێنە ڕێگای وەها پڕۆژەیەک ، هەروەکو چۆن ناشمەوێت لێرەدا ناوەڕۆک و جەوهەری بزووتنەوەی ڕیفۆرمی ئایینی لە ڕۆژئاوا شیتاڵ بکەمەوەو باس لەو کارو پڕۆژانە بکەم کە ئەم بزووتنەوەیە لەگەڵ خۆیدا هێنایە کایەوە . ئەوەی من لەم باسە کورتەدا دەمەوێ لەسەری بوەستم و قسەی لەسەر بکەم نیشاندانی هەندێ لەو گۆڕانکاری و ڕووداوو پێشهاتانەیە کە پێم وایە کاریگەری گەورەیان لە سازکردن و لەبارکردنی زەمینەی پێویست بۆ ئەنجامدانی ڕیفۆرمی ئایینی هەبووە .
ئەوەی دەمەوێت لە میانەی ئەم ووتارەدا بیخەمە ڕوو ئەگەر زۆر بەکورتیش بێت بەبیرهێنانەوەی خوێنەرو ڕیفۆرمخوازانی کۆمەڵگای ئێمەیە بەو ژێرخانە مێژوویی و بابەتیانەی کاریگەری سەرەکی و گرنگیان لە سەرهەڵدانی ڕیفۆرمی ئایینی و بەئەنجام گەیاندنی پڕۆژەی چاکسازی لە کایەی خوداناسی و خوداپەرستیدا هەبووە لە ڕۆژئاوادا . ئامانجی ئەم نووسینەی من ناساندنێکی خێرای تینوانی ڕیفۆرمی ئاینییە لە کۆمەڵگای ئێمە بەو دۆخ و کەش و هەوایەی زەمینەی سەرهەڵدانی چاکسازی ئایینییان لە ڕۆژئاوا ڕەخساند . ئەمەش بە ئامانجی ئەوەی خەڵکی ئێمەو ڕۆشنبیرانی ئێمە لەوە تێبگەن بزووتنەوەی چاکسازی ئایینی دەرەنجامی مێژوویەکی درێژی ململانێ و کێشمەکێشی سیاسی و زانستی و کلتوری و بەرمەبنای گۆڕانکاریەکی بنەڕەتی کایەی ئابووری و جوگرافی و ژیاری بووە . تاوەکو ئێمەش لە میانەی ڕووداو پێشهات و گۆڕانکاریەکانەوە قسە لەسەر زەمینەی سەرهەڵدانی ڕیفۆرمی ئایینی بکەین و ڕادەی شیاویەتی ئەنجامدانی ڕیفۆرمێکی ریشەییمان لە کۆمەڵگای خۆمان بۆ دەربکەوێت .
ئەگەر بزووتنەوەی ڕیفۆرمی ئایینی بە سیاقە میژوویەکەیەوە گرێبدەین ، ئەوا بۆمان دەردەکەوێت کەوا گەلێک ڕووداوو پێشهات و گۆڕانکاری پێش ئەم مێژووە دەکەون و دەکرێت نەخشی سەرەکیان لە سەرهەڵدانی بیرۆکەی ڕیفۆرمدا هەبوبێت . ئێمە لەوە دڵنییاین کە ڕیفۆرمی ئایینی لەسەر دەستی ” مارتن لۆتەر ” بەدیهات و ” جۆن کاڵڤن ” یش لەژێر کاریگەری لۆتەر جۆرێکی تری ڕیفۆرمی ئایینی بەئەنجام گەیاند. لێرەدا بەکورتی باس لە هەندێک لەو پێشهاتانە دەکەین کە لە ڕووی مێژووییەوە پێش شۆڕشەکەی ” لۆتەر ” کەوتوون . پێش ئەوەش ناساندنی کورتەیەکی ڕیفۆرمی ئایینی بە مانا ڕۆژئاواییەکەی بە خوێنەرانی ئێمە پێویست و گرنگە ، تا لە میانەیەوەو لە ڕوانگەی مێژووی سەرهەڵدانیەوە لە ڕووداوو پێشهاتەکانی پێشتر وورد ببینەوە .
” مارتن لۆتەر ” لە ساڵی (١٥١٧) لە نامە بەناوبانگەکەی خۆیدا کە لە (٩٥) خاڵ پێکهاتبوو ناڕەزایی بەرامبەر ” صكوك الغفران – نامەی لێخۆشبوون ” دەربڕی – کە کەنیسە لە ڕێگایەوە بەڵینی بەدەستهێنانی لێخۆشبوونی بۆ خەڵک ڕادەگەیاند لە بەرامبەر بڕە پارەیەک کە خەڵکی دەیاندا بە کەنیسە و کەنیسەش ئەم ڕێگایەی وەکو ئامرازێک بۆ ڕووتاندنەوەی خەڵک و کۆکردنەوەی پارەو سامان بەکار دەهێنا – ” لۆتەر” ئەو داوایەی پاپا ” لیۆنی دەیەم ” یشی ڕەتکردەوە کە داوای پاشگەزبوونەوەی لە نامە (٩٥) خاڵیەکەی لێکردبوو ، دەرئەنجامیش ” لۆتەر ” کەوتە بەر نەفرەتی ” ئیمپراتۆریای ڕۆمانی پیرۆز ” و ئیمپراتۆر ” شارلی پێنجەم ” فەرمانی نەفیکردنی بۆ دەرکردوو لە کەنیسەش بێبەری کراو بە ” هرطقة – دەرچوون لە دین ” تاوانباریان کرد ، لێرەشەوە شۆڕشەکەی ” لۆتەر ” هەڵگیرسا ئەوەی دواتر بە ” بزووتنەوەی ڕیفۆرمی ئایینی ” ناسراو ” پڕۆتستانتیزم ” ی لێکەوتەوە .
من لیرەدا جەخت لەسەر هەندێ ڕووداوو پێشهات دەکەمەوە کە لەڕووی مێژووییەوە پێش بزووتنەوەی ڕیفۆرمی ئایینی دەکەون ، واتە پێش ساڵی ” ١٥١٧ ” ، لەوانە دیدگای فەیلەسووفی ئینگلیزی ” ڕۆجەر بیکۆن ” کە فەیلەسوفێکی ئینگلیزی و قەشەیەکی فرانسیسکانی بوو ، ” ڕۆجەر بیکۆن ” لە نێوان ساڵانی ( ١٢١٤ – ١٢٩٤ ) ژیاوە واتە سێ سەدە پێش شۆڕشەکەی ” لۆتەر ” . ” بیکۆن ” بە دامەزرێنەری میتۆدی زانستی دادەنرێت و بە باوکی ئەزمونگەرایی لەقەڵەم دەدرێت ، لە ڕوانگەی ” ڕۆجەر بیکۆن ” ەوە ئەزموونەکانی ژیان سەرچاوەی مەعریفەن و مەعریفەی ڕەسەن بەرئەنجامی ئەزموونەکانی ژیانی مرۆڤە ، بەمەش گوومان دەخاتە سەر هەر حەقیقەت و زانینێک لە دەرەوەی ئەزموون و کاری مرۆڤ بوونی هەبێت ، بێگوومان ئەم دیدە تێڕوانینی ئایین بۆ حەقیقەت دەخاتە ژیر پرسیاروو ڕوبەڕوی گومانی توندی دەکاتەوە .
كتێبەکەی فەیلەسووفی سیاسی ئیتالی ” نیکۆڵا ماکیاڤێلی ” بەناوی ” الأمير- میر ” بەهەمان شێوە پێش شۆڕشەکەی ” لۆتەر” دەکەوێت ، ” ماکیاڤێلی” لە نێوان ساڵانی (١٤٦٩ -١٥٢٧) ژیاوەو کتێبی ” میر” ی لە ساڵی (١٥١٣) دا نووسیوە ( چوار ساڵ پێش شۆڕشەکەی ” لۆتەر ” ) . ” ماکیاڤێلی ” لەم کتێبەیدا فەلسەفەی سیاسی خۆی دەخاتە ڕوو ، لە ڕێگایەوە هێرشێکی توند دەکاتە سەر ئایین و جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە تێڕوانین و دیدگا ئایینیەکان لەوە بخرێن بتوانن کاریگەری لەسەر سیاسەت و دەوڵەتداری دابنێن ، سیاسەت کایەیەکی سەربەخۆ بێت لە ئایین و ئەخلاق و میر و پادشاکان دەستکراوە بن لە شوێنکەوتنی ئامانج و مەرامە سیاسیەکانیان بەبێ ئەوەی پابەندی ئایین و مۆراڵ ببن . دەسەڵاتی کەنیسەو پیاوانی ئایینیش بەسەر سیاسەت و فەرمانڕەواییەوە بەتەواوی سنوردار بکرێت .
بەهەمان شێوە کەوتنی ” ئیمپراتۆریای ڕۆمانی ڕۆژهەڵات ” یاخود ” ئیمپراتۆریای بێزەنتی ” لە لایەن سوڵتانی عوسمانی ” محەمەدی دووەم ” ناسراو بە ” محەمەدی فاتیح ” لە ساڵی ( ١٤٥٣ ) و گرتنی ” قوستەنتینیە ” ، یەکێکە لەو ڕووداوە گەورانەی مێژوو کە نەخشی سەرەکی لەسەر ئایندەی کەنیسەی کاسۆلیکی بەجێهێشت و پرسیارو گوومانی لەسەر ئایینی مەسیحی هێنایەکایەوە . ئەم ڕووداوەش (٦٤) ساڵ پیش پڕۆژەکەی ” مارتن لۆتەر ” دەکەوێت و دەکرێت کاریگەری لەسەر بیرو ئەندێشەی قەشەو پیاوانی ئایینی کەنیسەی کاسۆلیکی دانابێت و ڕووبەڕووی پرسیارو ئەندێشەی قووڵی کردبێتنەوە . ناکرێت ڕووداوێکی وا گرنگ شۆکی گەورەی لای پیاوانی کەنیسەو ئاییندارانی مەسیحی لە ڕۆژئاوا دروست نەکردبێت .
دۆزینەوە جوگرافیەکانیش یەکێکی ترن لەو ڕووداوە گرنگ و چارەنووسسازانەی مێژووی ڕۆژئاوا ، کە شوێن پێی خۆیان نەک تەنها لە جیهانی ڕۆژئاوا بەڵکو لەسەرجەم جیهان و تیکڕای ژیانی مرۆڤایەتی بەجێهێشتووە . ناکرێت دۆزینەوەکانی گەڕیدەی ئیتالی ” مارکۆ پۆلۆ ” لە کاریگەری بۆسەر ژیانی ئایینی و سیاسی کۆمەڵگای ڕۆژئاوایی و دونیای مەسیحی نادیدە بگرین .
ساڵی (١٢٥٤) ساڵی لە دایک بوونی ” مارکۆ پۆلۆ ” یە و دۆزینەوەی ” ڕێگای ئاوریشم ” بەرەو ” چین ” لە دۆزینەوەکانی ئەوەو گەشتە درێژەکانی بۆ ” ئاسیا ” چاوی ئەورووپیەکانی لەسەر دونیای سەرسوڕهێنەری ” چین ” کردەوە . ناکرێت ئەو دۆزینەوە نوێیانە نەخشی سەرەکییان لەسەر ژیانی ئایینی و کۆمەڵایەتی و سیاسی ڕۆژئاوا نەبووبێت و کاریگەریان لە بیروڕای خەڵکدا بەدینەهێنابێت . بەهەمان شێوەش دۆزینەوەکانی ” فاسکۆ داگاما ” ی پرتۆگالی کە لەسەدەی پانزە ژیاوەو ساڵی ( ١٤٦٩ ) لە دایک بووە ، کاریگەری تووندی لەسەر کلتورو فەرهەنگی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئایینی دیاری کردووە ، ” داگاما ” یەکەم کەس بووە لە ئەوروپاوە بەرەو ” هیند ” بە دەریادا گەشتی کردوەو ڕێگای بەناوبانگی ” رأس رجاء الصالح ” ی دۆزیوەتەوە ، فەزڵی ناسینی ئەوەی ئەمڕۆ بەسەر زەمینی “ئەفریقا ” ناودەبرێت بۆ ” فاسکۆ داگاما ” دەگەڕێتەوە ، بێگومان کاتێک ” خەڵکی ڕاهاتوو بە ئایینی مەسیحی” بە ئایینی تازەو بیرو ئایدیای نوێ ئاشنا دەبن دووچاری شۆکێکی دەروونی گەورەو دەبن و لە دونیابینی و بیروباوەڕوو ئایینی خۆیان دەکەونە پرسیارو گومان .
ساڵی (١٤٩٢) ش ” کۆمەڵگای مەسیحی ڕۆژئاوایی ” تووشی سەرسوڕمانێکی گەورە بوون کاتێک ” کریستۆف کۆڵۆمبوس ” دوورگەکانی ” کاریبی” دۆزیەوەو ساڵی ” ١٤٩٨ ” بە قاڕەی ئەمریکا ئاشنا بوو . ئاشنا بوونی ڕۆژئاواییەکان بەو خەڵکەی کە دواتر ناوی ” هیندیە سورەکان ” یان لێنان لە کەنارەکانی ئەمریکا شۆک و سەرسامیەکی گەورە بوو بۆیان ، ئەوان لە نێو دەقەکانی ” ئیجیل ” و لێکدانەوەو ڕاڤەکردنی پیاوانی کەنیسەوە سەیری دونیاو ژیان و مرۆڤایەتیان دەکردوو ، پێیان وابوو هیچ شتێک لە گەردووندا لە چاوی کەنیسەو پیاوانی ئایینی شاراوە نییە ، هەر بۆیەش دۆزینەوە جوگرافی و زانستیەکان تووشی شۆک و لێدانی قورسی دەکردن و ڕووبەڕووی گومان و دوودڵی دەکردنەوە .
ئەمانەو چەندین ڕووداوی ترو چەندین دۆزینەوەو پێشهاتی تر ، دەکرێت نەخشی سەرەکییان لەسەرهەڵدانی ” بزووتنەوەی ڕیفۆرمی ئایینی ” دا هەبێت و دەکرێت ” مارتن لۆتەر ” یەکێک بێت لەو سەدان و هەزاران قەشەو بیریارو پیاوە ئایینی و خەڵکە ئاساییەی کە دووچاری شۆکی دەروونی قووڵ و سەرسامی و سەرسوڕمانی گەورە بوبن . ئازایەتی و ئیرادەی خودی کەسایەتی ” لۆتەر ” یش ئەوی لەو سەدان و هەزارانە جیا کردۆتەوەو ئەوەی ئەوان درکیان پیکردوەو نەیانوێراوە بیدرکێنن و ئاشکرای بکەن ، ئەم درکاندوویەتی و ئاشکرای کردوە ، ئەم دیواری ئەو ترسەی شکاندوەو بیرو ئەندێشەی خۆی لە چوارچێوەی تیۆریاو قسەوە بۆ دونیای پراکتیک تەرجەوە کردوەو شۆڕشی دژی نادادپەروەری و ستەمکاری پیاوانی کەنیسەو قەشەو پاپاو ” فەرمانبەرانی ئایینی موقەدەس ” ڕاگەیاندوە .
لێرەشەوە بۆ ئێمە گرنگە ” بزووتنەوەی ڕیفۆرمی ئایینی ” لە سیاقە مێژوویەکەیدا بناسین و دراسەی بکەین ، گرنگە تێڕوانین و تێفکرینی ئێمە بۆ ڕیفۆرمی ئایینی بەمانا ڕۆژئاواییەکەی گریدراوی مەعریفەو زانیاری ئێمە بێت بەو ژێر خانە ئابووری و بابەتییەی لەو سەردەمەدا ڕۆژئاوای پێدا تێپەڕیوە . ناکرێت ” بزووتنەوەی ڕیفۆرمی ئایینی ” وەکو ڕووداوێکی لە ناکاوو شۆڕشێکی لە خۆوە وێنا بکەین و لە ژیرخان و پیشهاتە مێژوویەکەی دایببڕین . دەکرێت ئەم سەرنج و تێبینیانەش ڕووبەڕووی ئەو پرسیارەمان بکاتەوە کە ئایا سەرهەڵدان و ئەنجامدانی ڕیفۆرمێکی ئایینی لە کۆمەڵگای ئێمە هاوشێوەی ئەوەی لە ڕۆژئاوا ڕوویدا لەم کات و سەردەمەدا تا چ ڕادەیەک گونجاوو شیاوە ؟.

Este sitio web utiliza cookies para que usted tenga la mejor experiencia de usuario. Si continúa navegando está dando su consentimiento para la aceptación de las mencionadas cookies y la aceptación de nuestra política de cookies, pinche el enlace para mayor información.plugin cookies

ACEPTAR
Aviso de cookies