دکتۆر جه‌بار قادر : چۆن دونیا ڕێگەیدا داعش ببێتە ئەم جانەوەرە ترسناکە ؟

بەشی یەکەم

ئەم پرسیارە بە هەزاران جار کراوە و سەدان کۆڕ و کۆبوونەوەی لە وڵاتانی دونیا بۆ ڕێکخراوە . سەدان کتێبیش لە بارەی داعشەوە بە زمانە جیاوازەکانی دونیا بڵاوکراونەتەوە . هەموو لایەکیش لە هەوڵی ئەوەدایە لەم مەتەڵە تێبگات : چۆن گروپگەلێکی سەرلێشێواوی بچووک توانیویانە ببنە ڕێکخراوێکی ترسناکی خاوەن سوپایەکی دەیان هەزار چەکداری دڕندەو هەزاران خۆکوژ ، کە بە کردەوە بێبەزییەکانیان ترس و نیگەرانیان لە سەرانسەری دونیادا لە دڵی مرۆڤەکاندا چاندووە ؟. وا پێدەچێ هێشتا خەڵک دڵی ئاو ناخواتەوە بەو باس و خواسانەی لە بارەی داعشەوە دەکرێن چونکە زۆربەیان بەتایبەتی لەو دەڤەرەی ئێمە لە چوارچێوەی لێکدانەوە و بۆچوون ، نەک زانیاری و فاکتی باوەڕ پێکراو دەخولێنەوە . ڕەنگبێ بۆ دەمێکی دوور و درێژ نهێنییەکانی سەرهەڵدان و هەڵکشانی بەرەو سەرەوەی داعش و هاوپەیمانییە ناپیرۆزەکانی لە گەڵ دەزگاکانی هەواڵگری دەوڵەتانی هەرێمەکە و دونیا لە دۆسێ نهێنییەکانی ئەو دەزگایانەدا بە شاراوەیی بمێننەوە ، ئەمە ئەگەر بۆ هەمیشە لە بەین نەبرێن . لە دونیای ئەمڕۆدا خەڵکێکی کەم کاتی ئەوەیان هەیە ئەو کتێب و توێژینەوانە بخوێننەوە کە لە بارەی داعشەوە بڵاسودەکرێنەوە . ئەوانەش زۆر نین گوێ لەو هەموو باس و خواستانە بگرن کە لە دەزگاکانی ڕاگەیاندنەوە لە بارەی داعشەوە دەخرێنە ڕوو . بۆ ئەوانەی کاتی خوێندنەوەی ئەم هەموو لێکدانەوە و کتێبانەیان نیە و دەشیانەوێ لەم پرسە تێبگەن ڕۆژنامەنووسێکی هٶڵەندی ، بە ڕەچەڵەک عەرەبی ، پێشنیاری سەیرکردنی فلیمی ڕێوڕەسمی ڕەش دەکات ( (The Black Mass، کە فیلمێکی ئەمریکییە و لە ساڵی ٢٠١٥ لە سینەماکان پیشاندرا . فلیمەکە نموونەیەکی زەقی هاوکاری و هاوپەیمانی ناپیرۆزی نێوان ڕێکخراوی تاوانکاری و دەزگای هەواڵگری و سیخوڕی پیشان ئەدات . ئەم فیلمە بە بۆچوونی ئەو ڕۆژنامەنووسە بۆ گێڕانەوەی چیرۆکی سەرهەڵدان و هەڵکشانی داعش و پەیوەندییە نهێنییەکانی مایەی سەرنج و تێڕامانە ، بۆیە لێرەدا ئەگەر بە کورتیش بێت دەبێ هەندێ باسی لێوە بکەین .
ئەم فلیمە بەسەرهاتی ڕاستەقینەی تاوانکارێکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ئایرلەندی بە نێوی جەیمس یا وایتی بەڵگەر Whitey Bulger دەگێڕێتەوە . بەڵگەر تا بڵێی کابرایەکی بێبەزەیی و دڵڕەقە ، سەرپەرشتی گروپێکی تاوانکاری ئایرلەندی ئەمریکی دەکات لە باشوری بۆستن بە نێوی Winter Hill Gang. فلیمەکە لە دەرهێنانی سکۆت کوپەرە Scott Cooper . چیرۆکی فلیمەکە لە سەر بنەمای ڕۆمانێکە بە ناونیشانی ( ڕێوڕەسمی ڕەش : چیرۆکی ڕاستەقینەی هاوپەیمانییەکی ناپیرۆز لە نێوان بیرۆی لێکۆڵینەوەی فیدیرالی و گروپی تاوانکاری ئایرلەندی ) ، ( Black Mass : The True Story of an unholy Alliance Between the FBI and the Irish Mob) ، کە لە ساڵی ٢٠٠١ لە لایەن دیک لێر و جیرارد ئۆنێڵەوە بڵاوکراوەتەوە .
وایتی بەڵگەر لە ساڵی ١٩٢٩ هاتۆتە دونیاوە و نێوە ئەسڵییەکەی جەیمسە ، بەڵام لەبەر سپێتی پێستی کابرایەک بە وایتی بانگی کردووە و ئیدی ئەو ناوەی بەسەرا دابڕاوە . وایتی بە وردە تاوانی وەک : دزی ، شەڕفرۆشی و سەرەڕۆیی کاروانی تاوانکاری خۆی دەسپێدەکات . چەند جارێک دەگیرێت و دەخرێتە زیندانەوە . لە گەڵ هەڵکشانی تەمەنیدا تاوانی گەورەتر و ترسناکتر ئەنجام دەدات . کوشتنی ڕکەبەران ، بازرگانی کردن بە مادەی هۆشبەرەوە ، پارە سپیکردنەوە ، دزی ، خەڵک ڕووتکردنەوە و خاوە وەرگرتن بەشێک بوون لە لیستی دوور و درێژی تاوانەکانی بەڵگەر . برایەکی بەڵگەر بە نێوی ولیەم سەرۆکی پێشووی سیناتی ماساچوستس بووە . دوای دەیان ساڵ لە تاوانکاری لە کۆتاییدا لە ٢٢ حوزەیرانی ٢٠١١ و لە تەمەنی ٨١ ساڵیدا دەستگیر کرا ، هەرچەندە دەمێکی دوور و درێژ بوو لە سەر لیستی تاوانکارە هەرە داواکراوەکانی ئێف بی ئای ((FBI بوو . لە ساڵی ٢٠١٣ بە دوو جار سزای هەتا هەتایی لە دادگا سزا درا . لە ماوەی زیاتر لە شەست ساڵ تاوانکاریدا چەندین ناوی هەبووە وه‌ک : تۆماس ف . باکسته‌ر ، تۆم هاریس ، تۆم به‌ڵگه‌ر ، مارک شه‌یپتۆن ، تۆماس مارشاڵ و چاڕلس گاسکۆ‌ و … هتد . له‌ دادگا به‌ کوشتنی 19 که‌س و به‌شێک له‌و تاوانانه‌ی که‌ ئاماژه‌مان پێکردن تۆمه‌تبار کرا .
تا ئێره‌ فیلمه‌که‌ جیاوازییه‌کی ئه‌وتۆی له‌ گه‌ڵ سه‌دان و بگره‌ هه‌زاران فیلمی تاوانکاری دیکه‌دا نییه‌ که‌ بینه‌ران له‌ سه‌رانسه‌ری دونیا له‌ سینه‌ماکان و سه‌دان که‌نالی ته‌له‌فزیۆنیدا سه‌یریان ده‌که‌ن . ئه‌وه‌ی فلیمه‌که‌ جیا ده‌کاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م به‌ڵگه‌ره‌ی، ئه‌و هه‌موو ساڵه‌ له‌ سه‌ر لیستی تاوانکارانی هه‌ره‌ داواکراوی ئێف بێ ئای بووه‌ ، زیاتر له‌ سی ساڵ هاوکار و سیخوڕی ئه‌‌و ده‌زگایه‌ بووه‌ ، له‌ دژی دوژمنێکی هاوبه‌ش که‌ گروپێکی مافیایی ئیتالی بوو له‌ باشوری بۆستن و به Patriarca Crime Family ده‌ناسرا .
به‌ڵگه‌ر تا بڵێی تاوانکار و چه‌ته‌یه‌کی بێبه‌زه‌یی و به‌دڕه‌وشت و بێ پرینسپ بوو ، له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا کاتێ جۆن کۆلۆنی ، کارمه‌ندی ئێف بی ئای ، هاوڕێی سه‌رده‌می هه‌رزه‌کاری ولاوێتی وایتی و ولیه‌می برای ، دوای لێده‌کات ببێته‌ پیاوی ئێف بی ئای ، له‌ دوای بێنه‌ و به‌ره‌یه‌کی زۆر به‌ڵگه‌ر قایل ده‌بێت ، به‌ڵام به‌ یه‌ک مه‌رج ، ئه‌ویش ئه‌وه‌ بوو که‌ له‌ دژی سوپای کۆماری ئایرله‌ندی (IRA) ، هاوکاری ئێف بی ئای ناکات . به‌ڵگه‌رێکی تاوانکار و بێ ئاکار ، که‌ ته‌نها به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ک ئایرله‌ندی بوو‌ و چه‌ند پشتێکی له‌ ئه‌مریکا هاتبوونه‌ دونیاوه‌ ، ئاماده‌ نه‌بووه‌ له‌ دژی ڕێکخراوێکی توند و تیژی ئایرله‌ندی که‌ له‌ دژی بریتانیا له‌ جه‌نگدا بوو هاوکاری ده‌زگا سیخوڕییه‌کان بکات . به‌راوردکردنی‌ هه‌ڵوێستی ئه‌م تاوانکاره‌ له‌ گه‌ڵ هه‌ڵس و که‌وتی ده‌یان هه‌زار جاشی کورد ، کۆنه‌ به‌عسی ، پیاوی ئێران ، پاسه‌وانانی گوند ( کوێی قوڕوچیله‌ر ) له‌ باکوری کوردستان ، هه‌زاران سیخوڕی ئاشکرا و ژێر به‌ ژێری ئه‌م ده‌وڵه‌ت و ئه‌و ده‌وڵه‌ت و هاوبیرانی وه‌هابی ، حه‌شدی شه‌عبی ، قه‌ته‌ر ، ئاکه‌په‌ و تا کۆتایی لیسته‌که ، مرۆڤ تووشی شه‌رمه‌زاری ده‌کات‌ .
به‌ڵگه‌ر له‌ به‌رامبه‌ر هاوکاریکردنی ئێف بی ئای گفتی ئه‌وه‌ی ده‌درێتێ چاو له‌ چالاکی و تاوانه‌کانی بپۆشرێ ، به‌ مه‌رجی ئه‌وه‌ی سنووری خۆی نه‌به‌زێنێت . پرسی مانه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ی سنووردا له‌م جۆره‌ هاوپه‌یمانیانه‌ زۆر گرنگه‌ و ده‌بێ دوو سێ خه‌تی به‌ژێردا بێنین ، چونکه‌ له‌ کێشه‌ی هه‌ڵکشان و به‌دێوه‌زمه ‌بوونی داعشدا ڕۆڵێکی گه‌وره‌ دهگێڕێت . هاوکاری و هاوپه‌یمانی داعش له‌ گه‌ڵ ده‌وڵه‌تان و ده‌زگاکانی هه‌واڵگریدا له‌م باره‌وه‌ که‌ره‌سته‌ی ده‌یان فلیمی له‌م جۆره‌ ده‌خه‌نه‌ به‌ر ده‌ستی ده‌رهێنه‌ران .
ئێف بی ئای به‌ هاوکاری به‌ڵگه‌ر و هاوپه‌یمانی له‌ گه‌ڵ ئه‌ودا مافیا ئیتاڵییه‌که‌ی بۆستن هه‌ڵده‌ته‌کێنێ و له‌ به‌ینی ده‌بات . کێشه‌ی تاوانکاری له‌ بۆستن به‌مه‌ نه‌ک کۆتایی نه‌هات ، به‌ڵکو ڕۆژ له‌ دوای ڕۆژ ئاڵۆزتر ده‌بوو و به‌ڵگه‌ر گۆڕه‌پانی چالاکییه‌کانی فراوانتر ده‌کرد و تاوانی ترسناکتری ئه‌نجام ده‌دا ، واتا ئه‌و هه‌موو سنوورانه‌ی ‌به‌زاند که‌ بۆی دیاری کرابوون . ئه‌و مافیاییه‌ی که‌ ڕێگر بوو له‌ به‌رده‌م دامه‌زراندنی ئیمپراتۆرییه‌ تاوانکارییه‌که‌ی به‌ڵگه‌ر له‌ ئارادا نه‌ما و چاوپۆشی ئێف بی ئایش باشترین هه‌ل بوو بۆ ئه‌وه‌ی به‌ڵگه‌ر ببێت به‌و جانه‌وه‌ره‌ ترسناکه‌ . به‌ڵگه‌ر بوو به‌ مه‌ترسی له‌ سه‌ر خودی ئێف بی ئایش و له‌ کۆتاییدا ئه‌و ده‌زگایه‌ ناچار بوو به‌ڵگه‌ر ده‌سگیر بکات و له‌ زیندانی قایم بکات . له‌ کاتی دادگایی کردنی یه‌کێک له‌ هاوکاره‌ نزیکه‌کانی به‌ڵگه‌ردا ، داواکاری گشتی داوای لێده‌کات ئه‌وه‌ی بۆ ڕوون بکاته‌وه‌ ، چۆن به‌ڵگه‌ر له‌ تاوانکارێکی بچوکه‌وه‌ به‌و شێوه‌ سه‌یره‌ بوو به‌ خاوه‌ن ئیمپراتۆرییه‌کی تاوانکاری له‌ باشوری بۆستن . له‌ وه‌ڵامدا پیاوه‌که‌ی به‌ڵگه‌ر پێیان ڕاده‌گه‌یه‌نێ که‌ ئه‌و پێی سه‌یره‌ ئه‌وان ، واتا ده‌زگاکانی قانون و دژه ‌تاوان ، له‌وه‌ تێنه‌گه‌یشتوون که‌ به‌ڵگه‌ر له‌ ده‌سپێکدا ته‌نها یاریکه‌رێکی بچووک بوو و به‌ ته‌نها له‌ باشوری بۆستن ته‌راتێنی ده‌کرد ، ئه‌و گه‌نجێکی توند و تیژ بوو ، به‌ڵام بچووک بوو. له‌ ناکاو ته‌ونێکی ئاڵۆزی له‌ تاوانکاران دروست کرد و به‌ دادوه‌ر ده‌ڵێ : ده‌ته‌وێ بزانی ئه‌وه‌ چۆن ڕوویدا ؟ ئه‌وه‌ ده‌بێت له‌ پیاوه‌که‌ی ئێف بی ئای بپرسیت چۆن ڕیه‌گه‌یان دا ئه‌وه‌ ڕوو بدات .
حه‌په‌سان و په‌شۆکانی ده‌وڵه‌تان و بڕیاربه‌ده‌ستان و گه‌لانی دونیا له‌ به‌رامبه‌ر سه‌رهه‌ڵدان و هه‌ڵکشانی به‌ تاو و له‌ ناکاوی داعش له‌ عیراق و سوریا و گه‌شه‌کردنی تا بوو به‌و دێوه‌زمه‌ ترسناکه‌ له‌ سه‌ر دونیا له‌ حه‌په‌سان و په‌شۆکانی ئه‌و داواکاره‌ گشتییه‌ ئه‌مریکییه‌ ده‌چێت که‌ ئه‌و پرسیاره‌ی ئاڕاسته‌ی هاوکاره‌که‌ی به‌ڵگه‌ر ‌کرد . لێره‌وه‌ کۆمه‌ڵێ پرسیار‌ خۆیان ده‌سه‌پێنن : ئه‌وه‌ چۆن بوو ڕێگه‌ درا داعش ببێته‌ ئه‌م دێوه‌زمه‌ و جانه‌وه‌ره‌ ترسناکه‌ ؟، له‌ به‌رژه‌وه‌ندی کێدا بوو ئه‌م گروپه‌ چه‌تانه‌ به‌و شیوه‌یه‌ گه‌شه‌ بکه‌ن و ببنه‌ ئه‌م سوپا تاوانکاره‌ به‌هێزه‌‌ ؟، کێ داعش له‌ دژی کێ به‌کار دێنێ ؟، ئه‌ی چۆن بوو، وا له‌ ده‌ست ده‌رچوو و له‌ هه‌موو لایه‌ک هه‌ڵگه‌ڕایه‌وه‌ ؟.
زۆر جار ده‌وترێت که‌س ناتوانێ به‌ گروپه‌ ئیسلامییه‌کان یاری بکات ، ئه‌وه‌ ئه‌وانن یاری به‌ هه‌موو لایه‌ک ده‌که‌ن و چاوه‌ڕێی چرکه‌ی گونجاو ده‌که‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ڕووی ڕاسته‌قینه‌ی خۆیان ده‌ربخه‌ن و پلانه‌کانیان بخه‌نه‌ وار ژیانه‌وه‌ .

کەرەستەکانی داعش لە عیراق و سووریا :
لە١١ دیسەمبەری ٢٠١٥ ئاژانسی ڕۆیتەرز ڕاپۆرتێکی گرنگی بڵاوکردەوە ئەو بۆچوونەی پشت ڕاست کردەوە ، کە پیاوانی بەعس لە سوپای پێشوو ، دەزگاکانی هەواڵگری بە هەموو لق و پۆپەکانێوە ، بڕبڕەی پشتی سوپاکەی داعش پێکدێنن ، هەرچی پیداویستی لۆجیستی هەیە بۆی دابین دەکەن ، پلانی سەربازی بۆ دادەڕێژن و ئەرکی هەواڵگری بۆ ئەنجام دەدەن . ئەمانە ئەزموونی دەوڵەمەندی خۆیان لە تاوانکاری و شەڕ و وێرانکاری چل ساڵی ڕابردوویان خستووەتە خزمەتی ئەم ڕێکخراوەوە . لە هەندێ لەو فیلم و کەرەستە میدیایانەی داعش پەیتا پەیتا بڵاویان دەکاتەوە دەستەواژەکانی بەعس بە تایبەتی لە دژی کورد بە زەقی بە گوتاری داعشەوە دیارە . لە هەمان کاتدا داعش ئەزموونەکانی بەعس لە گۆڕی بەکۆمەڵ ، خەڵک سەربڕین ، خاپۆرکردنی گوند ، تاڵانکردنی ماڵ و سامانی خەڵک ، بە کەنیزەکردنی ژنانی کورد ، هەوڵی پاکتاوکردنی ڕەگەزی لە دژی کورد لە زۆر شوێن و تەنانەت سیاسەتی بەعەرەبکردنی ناوچە کوردییەکان بە بێ گۆڕانکارییەکی ئەوتۆ دووبارە دەکاتەوە .
مەبەستی ئەم نووسینە لێکدانەوەی مێژووی بزووتنەوە ئیسلامییەکان و شێوازی کارکردنیان نیە ، چونکە ئەوە بابەتی توێژینەوەی زانستی هەمەلایەنەیە . ئەوەی لێرەدا مەبەستە ئاماژەکردنە بە کەرەستە سەرەکییە ئامادەکانی سەرهەڵدان و گەشەکردنی داعش لە عێراق و دوای ئەویش لە سوریا ، کە لە بەردەستدا بوون و گەڕان و کارێکی زۆری نەدەویست بۆ ئەوەی بخرێنە گەڕ و کاروانی پڕ لە تاوانی داعشی پێ بەڕێ بخرێ .
لە سەر ئاستی بنەمای فکری و هزری توندڕەوەیی ئاینی دونیایەک نووسین، کەنالی تەلەفزیۆنی ، گوتاری ئاینی ، ناوەندی خوێندن و ڕاهێنان لە عەرەبستانی سعودیە ، وڵاتانی کەنداو ، میسر ، پاکستان و زۆر وڵاتی دیکە لە بەردەستدان و هەمیشە چاوەڕوانی ئەوەن کەسانێک پەیدا بن و لە سەر ئەرزی واقیع کاریان پێ بکات . ئەو چرکە ساتەی هەموو لایەک لە چاوەڕوانیدا بوون هاتنی سوپای ئەمریکا و لە نێوبردنی ڕژێمی بەعس بوو لە عیراق .
لە لایەکەوە سوننەکانی عیراق ئامادە نەبوون دان بەو گۆڕانەدا بنێن و بەوە قایل بن کە بەشێکی دەسەڵاتیان بەردەکەوێت ، نەک هەموو دەسەڵات . لە لایەکی دیکەوە سوپایەکی گەورەی ئەندامانی بەعس ، ئەفسەرانی سوپای پێشوو و پیاوانی ئەمن و دەزگای هەواڵگری لە ئەنجامی تێکشکانی ڕژێم و هەڵهاتنی سەکردەکانیان بێ کار و دەسەڵات مابوونەوە و ترسی ئەوەیان هەبوو کاربەدەستانی نوێ تۆڵەی کۆن و نوێیان لێبکەنەوە . ئەمانە ئەو تٶڕە ڕێکخراوەییە ئامادەیە بوو کە هەموو ڕێکخراوە توندڕەوەکان لە ماوەی دوازدە ساڵی ڕابردوودا پشتیان پێ دەبەست . ژمارەیەکی زۆر لە مانە ئەزموون و شارەزاییەکی زۆری سەربازییان پەیدا کردبوو لە شەڕەکانی عیراق لە دژی کورد ، شەڕی ئێران و عیراق ، شەڕی ئازادکردنی کوەیت ، دامرکاندنی ڕاپەڕینی بەهاری ١٩٩١ و دوا شەڕی ڕژێم لە ٢٠٠٣ کە تێیدا سەری تێدا چوو . بە وتەیەکی دیکە ژێرخانێکی ڕێکخراوەیی حیزبی بەعس و شارەزایی ئەفسەران و سەربازانی سوپای پێشووی عیراق لە ناوچەیەکی فراوانی سوننەنشیندا ، کە بە درێژایی مێژووی عیراق شەر بە خۆوە لە سەر خاکەکەی نەدیبوو ، ئەو گەنجینەیە بوو کە هەموو ڕێکخراوێک خەونی پێوە دەبینێ . گەوجی ، نەزانی و چاوچنۆکی زۆربەی هەرە زۆری کاربەدەستانی نوێی عیراق گەورەترین خزمەتیان بەم ڕێکخراوە کرد بۆ ئەوەی لەو ناوچە فراوانە باڵا دەست و خاوەن دوا بڕیار بێت . بۆ چەک و تەقەمەنیش ئەم ڕێکخراوانە پەکیان نەکەوت . لە ڕێگەی ئەفسەرانی سوپاوە زۆربەی هەرە زۆری ئەو چەکانەیان دەسکەوت کە ڕژێمی سەدام و پیاوە دڵسۆزەکانی لە نێو ماڵان و دەزگاکانی دەوڵەت و لە ژێر زەویدا شاردبوویانەوە ، ئەمە بێجگە لەوەی لە ڕێگەی سوپای نوێی عیراقەوە بە دەستیان دەهێنا یا لە بازاڕی ڕەشی عیراق و هەرێمەکە و دونیا دەیانکڕی ..
لە سەر ئاستی دارایش لە تەک ئەو پارانەی لە لای هەندێ لە کاربەدەستانی باڵای بەعس بوون و خرابوونە خزمەتی ئەم ڕێکخراوانەوە، پارەیەکی زۆر لە وڵاتانی کەنداو بە ناوی پشتگیری لە هێزە عیراقییەکانی دژ بە داگیرکاری ئەمریکی کۆدەکرانەوە و دەگەیشتنە دەستی ئەم ڕێکخراوانە. پارەیەکی زۆر لە هاتوچۆدا بوو و زۆربەی وڵاتان لە بەر هۆی جیاواز چاوپۆشییان لێدەکرد. تەنانەت وەزارەتی دارایی ئەمریکا نیگەرانی خۆی لەم بارەیەوە دەربڕیبوو، بەڵام تا کار لە کار نەترازا کەس گوێی بەم پرسە نەدا . لە شارە سوننەکاندا خەڵکێکی زۆر بە خۆبەخشی یا بە ناچاری پارەیەکی زۆریان بەو ڕێکخراوانە دەدا . کۆمەڵی دۆست و برادەر لە زانکۆی مووسڵ پێیان ڕادەگەیاندم کە هەموو خاوەن پیشە و کارێک لە مووسڵ ناچارە پارە بەو ڕێکخراوانە بدات ، دەیان چیرۆکیان بۆ گێڕاومەتەوە کە چۆن پارە لە دکتۆر، بازرگان ، خاوەن دەرمانخانە و هەموو پیشەکارێک وەرگیراوە و چۆن ئەوەی ئامادە نەبووبێ پارەیان بداتێ ڕفێنراوە و لە بەرامبەر پارەیەکی زۆردا ئازاد کراوە ، یا بە خوێن ساردی کوژراوە . کەس لە ئێمە نیە چیرۆکی دەیان و بگرە سەدان کەسی نەبیستبێ کە لە کاتی خۆیدا و تا ئێستاش دەڕفێندرێن و بەرامبەر بە پارەیەکی زۆر ئازاد دەکرێن ، یا دوای پارە دانیش بە کوژراوی و سەربڕاوی دەبینرێنەوە . ئەم ڕێکخراوانە لە بواری خۆخزاندنە نێو دەزگا ئەمنی و سەربازییە نوێکان عیراقیش دوانەکەوتوون و سەدان کردەوەیان لە نێو ئەو دەزگایانەوە ئەنجام داوە و بە هەزاران زیندانیان بەڕەڵا کردووە و بە سەدان و بەگرە هەزاران ئەفسەر و بەرپرسیان کڕیوە .
سیاسەتی ڕاگەیاندراوی ئەمێریکا لە بارەی پرۆژەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دیموکراتیزەکردنی وڵاتەکانی و ئەوەی گوایە ڕووخاندنی ڕژێمی سەدام تەنها دەسپێکێکە بۆ ڕاماڵێنی ڕژێمە دیکتاتۆرییەکانی ناوچەکە، ترسی خستە دڵی هەموو دەوڵەتانی ناوچەکەوە و هاری کردنە گێان ئەمێریکا . ئەمانە کەوتنە خۆیان بۆ ئەوەی سوپای ئەمریکا لە زڵکاوی عیراقدا نغرۆ بکەن و وا لە ئەمێریکا بکەن جارێکی دیکە بیر لە کارێکی لەو جۆرە نەکاتەوە کە لە عیراق ئەنجامیدا . مایەی تێڕامانە کە تەنها نەیارانی ئەمێریکا نەکەوتنە گیانی سوپاکەی لە عیراق ، بەڵکو هاوپەیمانانی دێرێنیشی لە ناوچەکە هیچ سڵیان لەوە نەکردوەو هەرچیان پێدەکرێت درێغی نەکەن بۆ بەدیهێنانی ئەو ئامانجە . لێرەوە سیاسەتی هاوکاریکردنی دارایی عەرەبستانی سعودی ، وڵاتانی تری کەنداو ، سەدان ڕێکخراوی بە نێو خێرخوازی و سەدان هەزار پارەداری موسوڵمان لە سەرانسەری جیهان بۆ بەرهەڵستکارانی داگیرکاری ئەمریکا لە عیراق ، کە لە بنەڕەتدا بریتی بوون لە توندڕەوە سوننەکان بە کۆنە بەعسی ، پیاوانی دەزگای هەواڵگری و ئەفسەرانی سوپاکەی سەدام حوسێنەوە ، ڕۆلی گەورەی گێڕا لە دابینکردنی بەشێکی گرنگ لە پێداویستییە داراییەکانی داعش و لق و پۆپەکانی قاعیدە لە عیراق .
لە تەک ئەم هاوکارییە داراییە زۆرەدا ، هاوردەکردنی شەڕکەرانی بیانیش کە ئامادە بوون خۆیان لە دژی سوپای ئەمریکا و هاوپەیمانە عیراقییەکانیان بتەقێننەوە دەستی پێکرد . پێکهاتەی بۆمبە مرۆییەکان ئەوە دەردەخات کە بەدەگمەن وڵاتی موسوڵمان هەیە خەڵکی وەهای لێوە نەهاتبێ بۆ عیراق و لە دواییشدا بۆ سوریا . لەم بوارەدا وڵاتانی عەرەبی بە سەرۆکایەتی عەرەبستانی سعودی پێشەنگ بوون . ڕژێمی ئەسەد ، کە زەندەقی چووبوو لە هەڕەشەکانی ئەمریکا ، دەستی کرد بە یاریکردن بەم بۆمبانە کە لە دواییا بە خۆی و ڕژێمەکەیدا تەقینەوە . ئەسەدی عەلەوی و عەلمانی سوریای کرد بە ڕێڕەوی سەرەکی ئەو تیرۆریستانە بۆ ئەوەی بگەن بە عیراق . لە گەشتەکانیاندا بۆ ” گۆڕەپانی جیهاد ” تۆڕێکی فراوانیان لە عەرەبە سوننەکانی سوریا دروست کرد و دوای چەند ساڵێک ئەو تۆڕە بۆیان بوو بەو ژێرخانەی پێویستیان بوو بۆ ئەوەی لە ڕژێمی ئەسەد هەڵبگەڕێنەوە . لە هاوپەیمانییەکانیدا داعش و دەوڵەتانی ناوچەکە تا بڵێی پراگماتین و گوێ بە ناکۆکییە ئایدیۆلۆژی و ئاینی و مەزەبییەکانیان نادەن . بینیمان داعش هاوپەیمانی لە گەڵ هێزگەلی عەلمانی و شیعە دەکرد بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی . ئەم بۆمبە مرۆییانە گەنجینییەکی لەبن نەهاتوو بوون بۆ داعش بۆ چاندنی ترس و تۆقاندن لە دڵی نەیارانیدا .
ڕووکردنە عیراق و سوریا و گۆڕەپانەکانی دیکەی “جیهاد ” و دەرچوونی ئەم گەنجە توندڕەوە سەرکێشانە لە وڵاتانی ڕۆژئاوا و گەلێ وڵاتی تر ، وا لێکئەدرایەوە کە لە کەسانێک ڕزگاریان دەبێت مەترسین لە سەر ئاسایشی نیشتمانیان . مردنیان لەو گۆڕەپانانە ڕزگار بوونە لێیان بێ ئەوەی ئەم دەوڵەتانە شتێکیان بەرامبەریان کردبێ . ئەمانە وەکو بۆمبێکی نراوە بوون ، نەدەزانرا کەی دەتەقێتەوە و بەکێدا دەتەقێنەوە . سەدان بەڵگە و زانیاری لە بەردەستدان کە باس لەوە دەکەن چۆن ئەو وڵاتانە و دەزگا هەواڵگرییەکانیان ڕێگەیان خۆش دەکرد بۆ ئەم گەنجانە بۆ ئەوەی بەبێ کۆسپ و تەگەرە ئەو وڵاتانە بەجێبێڵن و ڕوو لە گۆڕەپانەکانی چالاکیی گروپە تیرۆریستەکان بکەن . چاوپۆشییان لە دەرچوونیان کردووە و لەمپەریان لە بەردەمیان دروست نەکردووە . ئەوان وایان لێکداوەتەوە ، مادام لەوێ و لە دژی ڕژێمی ئەسەدن ، واتا لە سنووری دیاریکراودا شەڕ دەکەن و لە خۆیانەوە دوورن ، بۆیە پێویست ناکات ئەمان نیگەران بن . ئەمان لە مەدا بەهەڵەدا چووبوون ، چونکە داعش لە هاوپەیمانێتی تاکتیکی و چاوپۆشی ئەوان کەڵکی وەرگرت و بوو بە دێوەزمە و دواتر لێیان هەڵگەڕایەوە و بوو بە مەترسییەکی گەورە بۆ هەموو لایەک . هەر وەکو چیرۆکی فیلمی ڕێوڕەسمی ڕەش کە تاوانکارەکە نەک هەر لە دەستی ئێف بی ئای دەرچوو ، بەڵکو بوو بە مەترسیش بۆ سەر خودی ئەو دەزگایە .
پسپۆرانی ڕۆژئاوایی لە بواری تیرۆریزمدا ئاماژە بەوە دەکەن ، کە لە گەڵ گروپە توندڕەوەکانی عیراق و سوریادا هەمان چیرۆکی موجاهیدینی ئەفغانستان ، کە لە دژی سۆڤیەت شەڕیان دەکرد و لە هەناویانەوە قاعیدە و تاڵیبان لە دایکبوون ، دووبارە کراویەوە . کەسانێ باسی ئەمە دەکەن کە خۆیان بە فەرمانی دەزگای هەواڵگری بریتانیا ، هەواڵگری سەربازی- بەشی ٦ ناسراو بە MI6 ئەو کارەیان کردووە . یەکێ لەوانە کە نێوی ئەلەستەیر کرۆکە دەڵێت ئەوانەی لێرەدا ڕۆڵی کارمەندەکەی ئێف بی ئای دەبینن، بریتین لە وڵاتە عەرەبییەکانی کەنداو و تورکیا لە گەڵ چاوپۆشی وڵاتانی ڕۆژئاوادا . کرۆک بۆ خۆی لە کۆتایی حەفتاکان لایەن دەزگای هەواڵگری بریتانیاوە نێردرا بۆ ئەفغانستان بۆ ئەوەی پەیوەندی لە گەڵ موجاهیدەکان دروست بکات . ئەو کاتە ئەوان لە دژی سوپای داگیرکەری یەکێتی سۆڤیەت شەڕیان دەکرد . لە کۆتاییدا سوپای سۆڤیەتیان ناچار کرد بکشێتەوە ، بەڵام گروپە توندڕەوەکان بۆ خۆیان بوون بە کێشە و مەترسی کە ئێستا نەک تەنها ئەفغانستان و پاکستان گیرۆدەی دەستیان بوونە ، بەڵکو لە عیراق ، سوریا ، یەمەن ، لیبیا ، میسر و گەلێ وڵاتی دیکەی ناوچەکە ڕۆژانە کارەسات دەخولقێنن و بوونەتە هەڕەشەش لە سەر ئارامی و ئاسایشی دونیا . لێرەشدا دیسان ڕکابەرەکە لە نێوبرا، بەڵام بۆ خۆی بوو بە کێشە و سنوورەکانی بەزاند .
ئه‌وانه‌ی له‌م بواره‌دا خاوه‌ن ئه‌زموونی ده‌وڵه‌مه‌ندن چ له‌ کارکردنیان له‌ گه‌ڵ ده‌زگا هه‌واڵگرییه‌کان و زانیاری کۆکردنه‌وه‌ له‌ باره‌ی ئه‌م جۆره‌ ڕێکخراوانه‌وه ، چ ئه‌وانه‌شی که‌ ساڵه‌های ساڵه‌ خه‌ریکی توێژینه‌وه‌ و به‌دواداچوونن له‌ باره‌یانه‌وه‌ ، هاوبیرن له‌ شتێکدا ئه‌ویش ئه‌وه‌یه ،‌ که‌ هه‌موو گروپێکی تیرۆریستی ده‌وڵه‌تێکی له‌ پشته‌وه‌یه‌ . ئه‌م شاره‌زایانه‌ پێیان وایه‌ هیچ ڕێکخراوێکی تیرۆریستی به‌ بێ پشتگیری ده‌وڵه‌تێک یا زیاتر ناتوانی کرده‌وه‌ی ترسناک و گه‌وره‌ ئه‌نجام بدات . داعش نه‌ک ده‌وڵه‌تێک به‌لکو ده‌رزه‌نێک ده‌وڵه‌تی له‌ پشته‌وه‌یه . هه‌ر ئه‌و کرۆکه‌ ئه‌مه‌ ده‌ڵێت و بەرپرسی پێشووی MI6 یش ریچارد دیرلۆڤ ساڵی پار لە کۆڕێکدا بۆ تینکتانکی بریتانی RUSI ، ڕایگەیاند کە قەت نەدەکرا دەوڵەتی ئیسلامی وا گەورە ببوایە بە بێ یارمەتی دەرەکی . بە وتەی ئەو ئەم جۆرە شتانە هەر وا لە خۆیانەوە ڕوونادەن .

بەکلیکێک لەسەر سمبولەکانی خوارەوە ، ئەم بابەتە دەگات بەهاوڕێکانت

Este sitio web utiliza cookies para que usted tenga la mejor experiencia de usuario. Si continúa navegando está dando su consentimiento para la aceptación de las mencionadas cookies y la aceptación de nuestra política de cookies, pinche el enlace para mayor información.plugin cookies

ACEPTAR
Aviso de cookies