دكتۆر جەبار قادر : لە یادی ڕاپەڕینە گەورەکەی ساڵی ١٩٢٥ لە باکوری کوردستان .

كرۆنۆلۆژیای ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی پیران (1925)

1 – 11 كانونی دووەمی (1918) كازم قەرەبەكر، جێگری سەركردەی سوپا ، بیروبۆچونەكانی خۆی لەبارەی دۆزی كوردەوە پێشكەش بەكاربەدەستانی باڵا كرد .
2 – 4 دیسێمبەری (1918) كۆمەڵەی پارێزگاری لە مافەكانی ویلایەتەكانی ڕۆژهەڵات دامەزرا . دامەزرێنەرانی سلێمان نافیزی شاعیر، مەحمود نەدیم بەكار ، والی پێشوی بەیروت حەققی بەگ ، نوێنەری بایەزید لەمەجلیسی مەبعوسان ، شەفیق بەگ و نوێنەرانی دیاربەكر لەمەجلیسی مەبعوسان فەوزی بەگ و لوتفی بەگ بوون ، (Vilayet-I Şarkiye müdafaa-I Hukuk Cemiyeti ) ( ویلایەتی شرقیە مودافعەی حقوق جمعیتی )
3 – 4 ئابی (1919) دکتۆر شوكری بابان و یەكێ لەبەڕێوەبەرە كۆنەكانی پۆلیس خەلیل بەگ چاویان كەوت بە كۆمسیۆنی لێكۆڵینەوەی ئەمریكی لە ئەنادۆڵ و داوای سەربەخۆیی كوردستانیان كرد .
4 – 12 كانونی دووەمی (1920) كۆبوونەوەی ئەنجومەنی نوێنەران ( مەجلیسی مەبعوسان ) ی نوێی عوسمانی لەئەستەمۆڵ ( موستەفا كەمال هەرچەندە بەئەندام هەڵبژێردرابوو ، بەڵام بەشداری لە كۆبونەوەكەدا نەكرد ) .
5 – 28 كانونی دووەمی (1920) ئەنجومەنی نوێنەران لەئەستەمۆڵ میساقی میللی (Milli Misak-i ) قەبوڵ كرد . لە بڕیارەدان لە سەر ئەم پەیماننامەیە فشار و كاریگەری مەستەفا كەمال گەورە بوو . بۆ ئەم مەبەستە گروپی بەرژەوەندی وڵات لە مەجلیس پێكهێنرابوو و لە ژێر ناوی ( فەلاحی وەتەن Felah-i Vatan) كاری دەكرد .
6 – 11 نیسانی (1920) ئەنجومەنی نوێنەرانی عوسمانی لەلایەن حكومەتی سوڵتانەوە بڵاوەی پێكراو ، نوێنەران بەرەو ئەنادۆڵ هەڵهاتن . لێرەوە لایەنگرانی موستەفا كەمال ، كە بە قوای میللیە تەشكیلاتی نێودەبران شەرعیەتیان وەرگرت .
7 – 23 نیسانی (1920) ئەنجومەنی مەزنی میللیی توركیا TBMM لەئەنقەرە ڕاگەیاندرا و ئەمە بووە هەنگاوی یەكەم بۆ دامەزراندنی حكومەتی ئەنقەرە بە ڕابەرایەتی موستەفا كەمال . لەو ڕۆژەوە ئەو ئەنجومەنە دەستیكرد بە دەركردنی قانون و بڕیاڕ .
8 – 29 نیسان (1920) ئەنجومەنی مەزنی میللیی توركیا قانونی خیانەتی نیشتمانی دەركرد .
9 – 18 تەمموزی (1920) ئە.م.م.ت TBMM ش دەنگی لەسەر میساقی میللی دا . ئەمە بووە مانیفیستۆی جەنگی ڕزگاری توركیا . ئەم میساقە لە شەش ماددە پێكدەهات .
10 – 10 ئابی (1920) پەیماننامەی سێڤر ، كە حكومەتی سوڵتان لە ئەستەمۆڵ قەبوڵی كرد ، لە پاریس مۆركرا . 
11 – 11 ئەیلویلی (1920) ئەنجومەنی مەزنی میللیی توركیا هەردوو قانونی دادگای سەربەخۆیی و قانونی سەربازانی هەڵاتوو لە سوپا و بەرەی شەڕی ڕزگاری ، دەركرد .
12 – 20 كانونی دووەمی (1921) قانونی ژمارە ( 85 ) ی تەشكیلاتی ئەساسیەی ، كە بە یەكەمین دەستوری كەمالی دادەنرێ دەركرا . ئەم قانونە دەستورییە لە (9) ماددە پێكدەهات و دەسەڵاتی بەبێ مەرج و سنور دەدا بە گەڵ .
13 – 21 ئۆكتۆبەری (1921) ئەنقەرە و فەرەنسا ڕێككەوتننامەیان مۆركرد بۆ كۆتاییهێنانی بە كێشەكانی نێوانیان ، بەریتانیا لە دژی ئەم ڕێككەوتننامەیە بوو و هەڵوێستی نواند .
14 – 21 ئۆكتۆبەری (1921) كۆمەڵەی سەربەخۆیی كوردستان (Kürdistan Istiklal Cemiyeti) ، بەیاننامەیەكی بڵاوكردەوە و بانگی كوردانی كرد بۆ سەربەخۆیی. بەیاننامەكە لە ئەستەموڵ و ولایەتەكانی كوردستان بڵاو كرایەوە .
15 – 26 حوزەیرانی (1922) ئێران بەڕەسمی دانینا بەحكومەتی ئەنقەرەدا .
16 – 30 ئۆكتۆبەر-1 نۆڤەمبەر (1922) ئەنجومەنی مەزنی میللی توركیا هەردوو بڕیاری ژمارە (307) و (308) ی دەركرد لە بارەی هەڵوەشاندنەوەی سەڵتەنەت و دانانی دەوڵەتی توركیا لە شوێنی .
17 – 18 نۆڤەمبەری (1922) ئەنجومەنی مەزنی میللیی توركیا عەبدولمەجیدی تەنها بە خەلیفە ڕاگەیاند .
18 – 25 كانونی دووەمی (1923) توركیا داوای كرد لە كۆمەڵەی گەلان ببێتە ئەندام .
19 – 26 كانونی دووەمی (1923) موستەفا كەمال لەوتارێكدا كەلە (17) ی ئەو مانگەدا لە ئیزمیت پێشكەشی كردبوو ، لە وەڵامی بەپرسیارێكدا سەبارەت بە مافەكانی كورد قسەی كردبوو ( دەقی ئەو باسە لە یادداشتەكانی : ئەحمەد ئەمین یاڵمان ، بەسەر هات و بیرەوەرییەكانم لە مێژووی نزیكماندا ) بڵاوكراوەتەوە .
20 – 6 مارتی (1923) گفت و گۆ لەبارەی كێشەی موسڵەوە لە ئەنجومەنی مەزنی میللیی توركیا كرا .
21 – 13 ئۆكتۆبەری (1923) ئەنقەرە كرا بە پایتەختی دەوڵەتی نوێی توركیا .
22 – 29 ئۆكتۆبەری (1923) كۆماری توركیا ڕاگەیاندرا ، موستەفا كەمال بەسەرۆك كۆمار هەڵبژێردرا و عیسمەت ئینەنوش بەسەرۆك وەزیرانی یەكەمین ئەنجومەنی وەزیرانی كۆماری توركیا .
23 – 8 دیسەمبەری (1923) بەپێی قانونی ژمارە (249) كە لە (31) كانونی دووەمی (1922) دەركرا بوو ، ئەندامانی دادگای سەربەخۆیی ئەستەموڵ ئاشكرا كران .
24 – 7 كانونی دووەمی (1924) بە تۆمەتی دوژمنایەتی كردنی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نیشتمانی ، حكومەتی كەمالی (150) كەسی لە وڵات وەدەرنا . لە28حوزەیرانی 1938بڕیاری لێخۆشبون بۆ ئەو كەسانە دەركرا .
25 – 15 شوباتی (1924) لەكاتی كۆبوونەوە كاربەدەستە سەربازییەكانی كۆماری توركیا لە ئەزمیر ، بڕیاردرا زنجیرەیەك چاكسازی بكرێن و هەندێ قانونیش دەربكرێن ، لەوانەش قانونێك لەبارەی دامەزراوەی خیلافەتەوە .
26 – 3 مارتی (1924) قانونی ژمارە(429) تایبەت بە هەڵوەشاندنەوەی وەزارەتی ئەوقاف و دامەزراوەكانی شەریعەت و ئەركانی گشتی جەنگ .
27 – 3 مارتی (1924) قانونی ژمارە (430) سەبارەت بەیەكسیستەمی خوێندن و فێركردن لە كۆماری توركیا دەركرا .
28 – 3 مارتی (1924) بەپێی قانونی ژمارە (431) خیلافەت هەڵوەشێندرایەوە و ئەندامانی بنەماڵەو دەست و دایەرەی خەلیفەو سەڵتەنەت لە وڵات وەدەرنران .
29 – 8 مارتی (1924) دادگا شەرعییەكان هەڵوەشێندراونەوە .
30 – 16 نیسانی (1924) قانونی (488) لە بارەی بە گۆڕینەوەی هاوڵاتیان و سامانەكانیان دەركرا . ئەم قانونە مەترسی گەورەی لەلای كورد بە گشتی و خاوەن زەوی و زار و ئاغاكانی كوردستان بە تایبەتی پەیدا كرد و بووە هۆی گۆڕانكاری گەورە لە دیمۆگرافیای ناوچەكە ، چونكە ئەو توركانەی لە وڵاتانی بەلقانەوە دەهێنران لە كوردستان نیشتەجێ كران .
31 – 20 نیسانی (1924) دەستوری كۆماری توركیا دەنگی لەسەردرا . قانونەكە ژمارەی (491)ی هەڵدەگرت و لە (24 نیسانی 1924) كەوتە واری جێبەجێكردنەوە . هەرچەندە ئەمە یەكەمین دەستوری كۆمار بوو ، بەڵام بە لای نووسەرانەوە بە دووەم قانونی ئەساسی دادەنرێ‌ ، لە دوای قانونی دەستوری یا قانونی تەشكیلاتی ئەساسییەی ساڵی (1921) .
32 – 30 نیسانی (1924) كازم قەرەبەكر لەكۆشكی چانقایە موستەفا كەمالی لە ئەگەری سەرهەڵدانی كورد ئاگادار كردەوە و نیگەرانیی خۆی لەو بارەوە پێی ڕاگەیاند .
33 – 19 مایسی (1924) لە ئەستەموڵ كۆنفراس لە بارەی موسڵەوە دەستی پێكرد .
34 – 18 حوزەیران (1924) كازم قەرەبەكر ڕەجەب پیكیری وەزیری ناوخۆی لە ئەگەری سەرهەڵدانی كورد ئاگادار كردەوە و مەترسی و دڵەڕاوكێی خۆی پێ ڕاگەیاند .
35 – 7 ئابی (1924) والی هەكاری كەوتە بۆسەیەكەوە لە نزیك هانگەدیگی Hangediği ، كە گوندێكی سەر بە چاڵدێرانە ، لە ویلایەتی وان .
36 – 14 ئابی (1924) بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سەرهەڵدانی نەستورییەكان ، ئەنجومەنی وەزیرانی توركیا كۆبووەوە و بڕیاری تایبەتی لەوبارەوە وەرگرت .
37 – 4 ئەیلولی (1924) ئەفسەرانی كورد ئیحسان نوری، خورشید، راسیم ، ڕەزا و تەوفیق و (275) كەسی تر لەو هێزە سەربازییەی ، كە دەبوایە نەستورییەكان سەركوت بكات ، ڕایانكرد بۆ ئێران و بە دەستێكەڵكردن لەگەڵ دوژمنانی نشتیماندا تاوانبار كران .
38 – 11 ئەیلولی (1924) وەزارەتی ناوخۆ لە نامەیەكدا بۆ والی ئەستەموڵ ، داوای كرد چاودێری كەسایەتییە كوردەكان بكرێت لەو شارە و لە ئەگەری ڕاپەڕینی كورد ئاگادار كرایەوە .
39 – 12 ئەیلولی (1924) سەرهەڵدانی نەستورییەكان دەستپێكرد .
40 – 12 ئەیلویلی (1924) لە پاڵو كۆبونەوەیەكی كوردی سازكرا . بەوتەی سەرچاوە ئاگادارەكانی تورك شێخ سەعیدی پیران و سەعدییە كوێر (كوێر سەعدی) لە پشتی ڕێكخستنی ئەم كۆبوونەوەیە بوون .
41 – 28 ئەیلولی (1924) سەرهەڵدانی نەستورییەكان سەركوت كرا .
42 – 30 ئەیلویلی (1924) كۆمەڵەی گەلان لە نوێنەرانی هەنگاریا ، بەلجیكا و سوید كۆمسیۆنێكی تایبەت بە كێشەی موسڵی دامەزراند .
43 – 7 ئۆكتۆبەری (1924) سەردانی موستەفا كەمال بۆ دەڤەری حەسەن قەڵا یا پارسین ( بە توركی پاسینلەر ) لەویلایەتی ئەرزەڕۆم ، كە بوومەلەرزە لێیدابوو . دوای گفت و گۆكردنی لەگەڵ بەرپرسانی سەربازی ناوچەكە لەبارەی بزوتنەوەی كوردییەوە ، ڕێنمایی و فەرمانی وەرگرتنی هەموو ڕێكارێكی پێدان بۆ سەركوتكردنی هەر سەرهەڵدانێكی كوردی كە بەرپا دەبێت .
44 – 8 ئۆكتۆبەری (1924) قسەوباسەكان لەبارەی سەرهەڵدانی كوردەوە لە بەهاری داهاتوو بە ڕاپۆرتێك لە لایەن بەڕێوەبەری پۆلیسی ئەستەموڵەوە پێشكەش بە والی ئەوشارە دەكرێت .
45 – 10 ئۆكتۆبەری (1924) خالید جبرالی و یوسف زیا لە ئەرزەڕۆم دەگیرێن و ڕەوانەی بدلیس دەكرێن .
46 – 14 ئۆكتۆبەری (1924) بەڕێوەبەری پۆلیسی ئەستەموڵ بۆ دووەمین جار ڕاپۆرتی هۆشداری سەبارەت بە ڕاپەڕینی كوردان لە داهاتووییەكی نزیكدا پێشكەش بە والی ئەوشارە دەكات .
47 – 26 ئۆكتۆبەری (1924) كازم قەرەبەكر لە پۆستی پشكێنەری سوپای یەكەم دەسدەكێشێتەوە ، هەر لەو كاتەدا جەواد شاكر چۆبانلی وەكو سەركردەی سوپای دووەم چووبووە دیاربەكر و سەرهەڵدانی نەستورییەكانی سەركوت كردبوو .
48 – 26 ئۆكتۆبەری (1924) زەكی دیندار ئەلپ ، مامۆستای یەكەمی چەپاقچور لە بینگیۆل ، ڕاپۆرتێكی دابوو بەناوەندی گەنچ ، لەبارەی ئەوەوە كە كوردەكان خەریكی خۆئامادەكردنن بۆ ڕاپەڕین و مەترسیەكانی خۆی خستبووە ڕوو ، لە دەسپێكدا بە تۆمەتی بوختان هەڵبەستن درا بە دادگا و سێ مانگ خرایە زیندانەوە ، دوای ئازادكردنی لەلایەن كەسانی نادیارەوە لەسەر شەقام كوژرا .
49 – 30 ئۆكتۆبەری (1924) پشكێنەری سوپای دووم عەلی فوئاد جەبەسۆی لەپۆستەكەی دەستیكێشایەوە .
50 – نۆڤەمبەری (1924) موستەفا كەمال لەچاڵاكیە ( زیانبەخشەكانی ) خالید جبرانلی و شێخ سەعیدی پیران ئاگاداركرایەوە .
51 – 10 نۆڤەمبەری (1924) ناوی فرقەی گەل گۆڕدرا بۆ پارتی كۆماریی گەل .
52 – 13 نۆڤەمبەری (1924) كۆمسیۆنی موسڵی سەر بە كۆمەڵەی گەلان یەكەمین كۆبونەوەی خۆی لە لەندەن سازكرد .
53 – 17 نۆڤەمبەری (1924) پارتی پێشكەوتنخوازی كۆماری Terakkiperver Cumhuriyet firkasi) ( تەرەقیپەروەر جمهوریت فرقەسی ) دامەزرا .
54 – 27 نۆڤەمبەری (1924) كازم قەرەبەكر لە پارتی كۆماری گەل جیابووەوە .
55 – 8 دیسەمبەری (1924) كازم قەرەبەكر بەسەرۆكی گشتی پارتی پێشكەوتنخوازی كۆماری و جەنەراڵ عەلی فوئاد جەبەسوییش بە سكرتێری گشتی پارتەكە هەڵبژێردران .
56 – 17 دیسەمبەری (1924) جەنەراڵ كازم ئینانچ لە جێگەی جەواد شاكیر كرا بەپشكێنەری سوپای سێیەم .
57 – 22 دیسەمبەری (1924) لە دادگای ئەرزەڕۆم بڕیار درا ئیفادەی شێخ سەعید وەربگیرێت، یا بۆ شایەتی بانگ بكرێت بۆ دادگا .
58 – 30 دیسەمبەری (1924) شێخ سەعید خنسی بەجێهێشت .
59 – 16 كانونی دووەمی (1925) كۆمسیۆنی موسڵ دووەمین كۆبونەوەی خۆی كرد . بە پێی ڕسپاردەكانی كۆمسیۆنەكە دەبوایە مەندەیتی بەریتانیا ، كە لە ساڵی (1928) تەواو دەبوو ، بۆ (25) ساڵ درێژ بكرابایەتەوە و سەربەخۆییەكی خۆجێیش بدرابایە بەكوردان لە ویلایەتی موسڵ .
60 – 5 شوباتی (1925) جەنەراڵ كازم ئینانچ وەكو پشكێنەری سوپای سێیەم دەستبەكار بوو .
61 – 8 شوباتی (1925) شێخ سەعید گەیشتە پیران و هێرشكرایە سەر بنكەی ژاندارمی ئەو شارۆچكەیە .
62 – 11 شوباتی (1925) ڕاپەڕینی كوردان بە سەرۆكایەتی شێخ سەعیدی پیران دەستیپێكرد .
63 – 13 شوباتی (1925) گرتنی پیران لەلایەن سەرهەڵداوانەوە، هێرشیش كرایە سەر پۆستەی لیجە و سەرهەڵداوان بەڕەو گەنچ ملیان نا .
64 – 13 شوباتی (1925) توركیا دژی ڕاپۆرتی كۆمەڵەی گەلان لە بارەی موسڵەوە هەڵوێستی نەرێنی خۆی ڕاگەیاند و داوای كرد كێشەكە بخرێتە بەردەم دادگای نێودەوڵەتی .
65 – 16 شوباتی (1925) یەكەمین شەڕی توند لە نێوان سەرهەڵداوان و سوپای توركیادا لە ناوچەی هانی ( بەكوردی هینێ ) ڕویداو سوپای كەمالی زیانی لێكەوت .
66 – 16 لە سەر 17 شوباتی (1925) شێخ سەعید گەیشتە دەرەهانی (گەنچ)، كە بە پایتەختی كاتی شۆڕش ڕاگەیاندرا و داواكرا خەڵك باج بۆ ئەوێ بنێرێ، تا دیاربەكر ڕزگار دەكرێ‌ و پایتەختی كوردستان دەگوێزرێتەوە بۆ ئەوێ .
67 – 17 شوباتی (1925) حكومەت باجی دەیەكی (عشار) بە پێی قانونی ژمارە (552) هەڵگرت .
68 – 18 شوباتی (1925) هێزی سوارەی (21) سوپا لەدەربەندی فیس كەوتە بۆسەی سەرهەڵداوانەوە و دوای زیانێكی زۆر ناچاركرا بكشێتەوە. ئەو هێزە بەسەرۆكایەتی رائیدێك بوو كە ناوی حوسنی بوو .
69 – 19 شوباتی (1925) شێخ سەعید و پیاوەكانی بەرەو دیاربەكر بەڕێكەوتن و یەكەم وێستگەیان شارۆچكەی لیجە بوو .
70 – 20 شوباتی (1925) دووەمین هێرش لە دەربەندی فیس كە بەكۆشتنی سەركردەی هێزی سوارەی (21) ڕائید حوسنی كۆتایی هات .
71 – 21 شوباتی (1925) ڕاگەیاندنی باری ئاوەرتە ( نائاسایی ، عورفی ) لەناوچەكانی ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی پیران .
72 – 22 شوباتی (1925) شەڕێكی توند لە هینێ ( بە توركی : هانی ) بە دەستبەسەراگرتنی شارۆچكەكە لە لایەن سەرهەڵداوانەوە كۆتایی هات .
73 – 23 شوباتی (1925) درێژكردنەوەی باری ئاوەرتە لەناوچەكانی ڕاپەڕینەكە بۆماوەی مانگێك .
74 – 23 شوباتی (1925) دیداری سەرۆك وەزیران فەتحی بەگ و سەرۆكی پارتی پێشكەوتنخوازی كۆماری كازم قەرەبەكر . لەم دیدەدەنییەدا سەرۆك وەزیران تكای لە بەرپرسانی پارتەكە كرد بە خۆیان دەستپێشخەری بكەن و پارتەكەیان هەڵۆەشێننەوە . ئەو دەیزانی دەسەڵاتی نوێ هیچ هێزێكی بەرهەڵستكار قەبوڵا ناكات .
75 – 23 شوباتی (1925) گرتنی هاڤیتبوجاغ و دەستگیركردنی بەڕێوەبەری ناحیەكە لە لایەن سەرهەڵدانەوە .
76 – 24 شوباتی (1925) سەرهەڵداوان هێرشیانكردە سەر ئەلعەزیز ( ئەلیازگ) و ئەو شارەیان گرت . دیمەنی تاڵانكردن و ڕاوڕوت خەڵكی ئەو شارەی لە پشتگیری كردنی سەرهەڵدانەكە سارد كردەوە .
77 – 24 شوباتی (1925) كازم قەرەبەكر لە ئەنجومەنی مەزنی میللی توركیا قسەی كرد پشتگیری خۆی ڕاگەیاند بۆ قەدەغەكردنی بەكارهێنانی ئایین بە مەبەستی ئامانجی سیاسی و دەركردنی قانونی خیانەتی نیشتیمانی .
78 – 24 شوباتی (1925) ڕاگەیاندنی سەفەربەرلك و قانونی سەپاندنی ئەمن و ئاسایش ( تقریری سكون قانونی ) .
79 – 25 شوباتی (1925) دەركردنی قانونی ژمارە (556) تایبەت بە قەدەغەكردنی بەكارهێنانی ئایین بەمەبەستی بەدیهێنانی ئامانجی سیاسی .
80 – 26 شوباتی (1925) هاتنی شێخ سەعید بۆ هینێ و پەرەسەندن و فراوانبوونی ڕاپەڕینەكە .
81 – 3 مارتی (1925) دەستلەكاركێشانەوەی فەتحی ئۆكیار و پێكهێنانی حكومەتی عیسمەت ئینەنو .
82 – 4 مارتی (1925) قانونی ژمارە (578) بە ناوی (دابین كردنی ئەمن و ئاسایش) قبول كرا ، بە بەهانەی سەرهەڵدانی شێخ سەعیدەوە ئەم قانوونە ڕاگەیندراو دوو دادگای سەربەخۆییش یەكێكیان لە ئەنقەرەو ئەویتریان لە ناوچەكانی سەرهەڵدانكە بەپێی ئەم قانونە دامەزرێنران .
83 – 5 مارتی (1925) موستەفا كەمال بانگەوازێكی بۆ میللەت بڵاو كردەوە، كە تێیدا داوای لە خەڵك كرد ئەركی نیشتمانی خۆیان بەجێ بێنن .
84 – 6 لەسەر7 ی مارتی (1925) لەو شەوەدا سەرهەڵداوان هێرشیان كردە سەر دیاربەكر، هەندێ‌ لەسەر هەڵداوان توانیان دزە بكەنە ناو شارەكەوە .
85 – 7 مارتی (1925) دادگاكانی سەربەخۆیی دەستیان بەكارەكانیان كرد .
86 – 8 مارتی (1925) سەرهەڵداوان لە هێڕشەكەیان بۆ سەر دیار بەكر شكستیان خواردو هێزەكانی مورسیل پاشا ناچاریان كردن لە شار و دەوروبەری بكشێنەوە .
87 – 9 مارتی (1925) كەمالییەكان پروپاگەندەی ئەوەیان كرد ، گوایە هەندێ‌ بەڵگەی ئینگلیزییان لە لای سەرهەڵداوان بەدەست كەوتووەو ئەوە دەردەخەن ، كە سەرهەڵدانەكە بەفیتی ئەنگلیز بووە .
88 – 10 مارتی (1925) حكومەت هێزی سەربازیی نوێی بۆ دیاربەكر ڕەوانەكرد بۆ پشتیوانی كردنی هێزەكانی مورسیل پاشا .
89 – 14 مارتی (1925) سەرهەڵداوان ڤارتۆیان ڕزگار كرد .
90 – 24 مارتی (1925) حكومەتی نوێ بە (122) دەنگ بەرامبەر بە (22) دەنگ متمانەی ئەنجومەنی مەزنی میللی توركیای بەدەستهێنا .
91 – 25 مارتی (1925) سەرهەڵداوان دەستیان بەكشانەوە كرد لە دیاربەكر ، دوای دوای ئەوەی هەوڵەكانیان بۆ ڕزگاركردنی ئەو شارە و ڕاگەیاندنی بە پایتەختی كوردستان ، شكستیان هێنا .
92 – 27 مارتی (1925) هێزەكانی دەوڵەت توانیان سەرهەڵداوان لەناوچەكانی دیاربەكر بە تەواوی وەدەرنێن .
93 – 1 نیسانی (1925) پاڵو و هێنی لەسەر هەڵداوان وەرگیرانەوە (74) سەرهەڵداو كوژران و لەهێزەكانی دەوڵەتیش (50) كوژراو و بریندار هەبوون .
94 – 3 نیسانی (1925) هێزەكانی دەوڵەت لە قولپ بەرەو گەنچ كەوتنەڕێ و گەیشتنە ڕووباری موراد .
95 – 3 نیسانی (1925) قانونی ژمارە (310) دەركرا لە بارەی گێڕانەوەی ئەوانەی لەكاتی هێرشەكاندا سوپای ڕووسدا بەرەو ڕۆژئاوای توركیا كۆچیان كردبوو بۆ ویلایەتەكانی ڕۆژهەڵات ، لەمەدا مەبەست گێڕانەوەی تورك و هێنانی كۆچبەرانی توركی بەلقان بوو بۆ گۆڕینی دیمۆگرافیای كوردستان و ئەرمەنستان .
96 – 4 نیسانی (1925) ژمارەیەك لەسەرهەڵداوانی لە كیگی بەدیل گیران .
97 – 5 نیسانی (1925) سەرهەڵداوان بەرەو گەنچ كشانەوە .
98 – 7 نیسانی (1925) عیسمەت ئینەنو زانیاری لە بارەی سەرهەڵدانەكەوە پێشكەش بە ئەنجومەنی مەزنی میللی توركیا كرد .
99 – 8 نیسانی (1925) هێزەكانی حكومەت گەیشتنە قولپ وڕێگەیان لە سەرهەڵداوان گرت كە لە چەپاقچور و گەنچەوە دەهاتن ، چونكە هێزەكانی دەوڵەت چەپاقچوریان گرتبووەوە . شێخ سەعید گەنچەوە دەهات و (500) سەرهەڵدایش لە چەپاقچورەوە و بەرەو سوڵحان ڕایان كرد .
100 – 11 نیسانی ساڵی (1925) شەڕی هێزەكانی حكومەت لەگەڵ سەرهەڵداواندا لە بەشیری ( بە كوردی : قوبین ) . هێزەكانی حكومەت (15) كەسیان لێ كوژراو (10) كەسیشیان لێ بریندار بوون .
101 – 12 نیسانی (1925) گرتنی دەرەهینێ لە لایەن هێزەكانی حكومەتەوە و ئازادكردنی ئەو ئەفسەر و فەرماندانەی سوپای تورك، كە لە لایەن سەرهەڵداوانەوە بەدیل گیرابوون .
102 – 14 نیسانی (1925) لە سێدارەدانی خالید جبرانلی و یوسف زیا خورشید لە بدلیس . ناوچەكانی چەپاقچور و گەنچ لەسەر هەڵداوان وەرگیرانەوە و باڵادەستی بۆ هێزەكانی حكومەت گەڕایەوە .
103 – 14/15 نیسانی (1925) شێخ سەعیدی پیران و (24) كەس لە هەڤاڵەكانی لەسەر پردی عەبدولڕەحمان پاشا ، نزیكی ڤارتۆ دوای تۆپبارانێكی خەست ، بەناچاری خۆیاندا بەدەستی سوپای توركەوە ، كە غالیب بەگ و حوسێن سەلجوقی سەركردایەتییان دەكر .
104 – 15 نیسانی (1925) ڕاگەیاندنی ڕەسمی لە بارەی سەرهەڵدانەكەوە بڵاوركرایەوە .
105 -21 نیسانی (1925) بڵاوركدنەوەی قسە و باس لە بارەی ڕاپۆرتی باڵوێزخانەی بەریتانییەوە لە ئەستەموڵ ، گوایە باسی پەیوەندی كاربەدەستانی ئینگلیزی كردبوو لە عێراق بە ڕووداوەكانی سەرهەڵدانەكەوە . كاربەدەستانی توركیا پڕوپاگەندەییەكی زۆریان لەم بارەیەوە لە ڕۆژنامەكانی توركیا و ئاژانسەكانی هەواڵدا بڵاوكردەوە ، گوایە ئەو سەرهەڵدانە بە فیتی ئینگلیز بووە بۆ ئەوەی كێشەی موسڵا بە قازانجی ئەوان لە عیراق كۆتایی بێت .
106 – 23 نیسانی (1925) والی گەنچ لە نامەیەكدا بۆ وەزارەتی نێوخۆ باسی لە كوشتنی زەكی دیندار ئەلپ كردووە ، كە كاتی خۆی هەواڵی دابووە حكومەت لە بارەی ئامادەكاریی كوردەكانەوە بۆ سەرهەڵدان لە دژی حكومەت .
107 – مایس (1925) حوسێنە كوێر لەبەرئەوەی بەشداری لە ڕاپەڕینەكەدا نەكردبوو لە كوردستان دوورخرایەوە ، دوای سێ ساڵ بەر لێبوردن كەوت ، بەڵام بەهۆیەكی ترەوە دیسان لە زیندان قایم كرا و هەرلەوێش كۆچی دوای كرد .
108 – 14 مایسی (1925) دادگایكردنی سەید عەبدولقادر و هاوڕێكانی لەدادگای سەربەخۆیی دیاربەكر دەستیپێكرد و لە 26 ئەو مانگە كۆتایی پێهێنرا .
109 – 27 مایسی (1925) سەید عەبدولقادری نەهری و هاوڕێكانی لە سێدارەدران .
110 – 31 مایسی (1925) هەڵگرتنی باری سەفەربەر ( واتا باری جەنگ كە حكومەت هەموو كەسێ توانای شەڕی هەبێ دەیبات بۆ بەرەكانی شەڕ ، بە واتایەكی تر ڕەشبگیری بۆ سەربازی ) .
111 – 1 حوزەیرانی (1925) كەسانی یەدەك و ڕەشبگیركراو بۆ سوپا لە خزمەتی سەربازی ئازاد كران .
112 – 3 حوزەیرانی (1925) داخستنی پارتی پێشكەوتنخوازی كۆماری .
113 – 27حوزەیرانی (1925) دادگاییكردنی شێخ سەعید و هاوڕێیانی ، كە بەر لە مانگێك بەبێ وچان دەستیپێكردبوو ، كۆتایی هات .
114 – 28 حوزەیرانی (1925) دادگای سەربەخۆیی دیاربەكر بڕیاری لەسێدارەدانی شێخ سەعید (28) كەس لە یاوەرانیدا ، هەر ئەو شەوە لەنیوەشەودا بڕیارەكان جێبەجێكران .
115 – 24 ئابی (1925) موستەفا كەمال یەكەم جار بە شەپقەوە دەركەوت .
116 – 2 ئەیلولی (1925) داخستنی تەكیە و مەزارگەكان و بڕیاری ژمارە (2493) ئەنجومەنی وەزیران لە بارەی پۆشاك و كڵاولەسەرنانی فەرمانبەران ڕاگەیاندرا .
117 – 21 نۆڤەمبەری (1925) درێژكردنەوەی باری نائاسایی لە دەڤەرەكانی سەرهەڵدانەكە بۆ ماوەی یەك ساڵا .
118 – 25 نۆڤەمبەری (1925) دەركردنی قانونی ژمارە ( 671) لە بارەی لەسەرنانی شەپقە دەركرا .
119 – 25 نۆڤەمبەری (1925) ئەنجومەنی مێژووی تورك لە ئەستەموڵ كۆبووەوەو و بڕیاردرا دەست بكرێت بە لێكۆڵینەوەی مێژووی تورك بە شێوەیەكی ئەكادیمی و تێزی تورك بۆ مێژوو دیاربكرێت .
120 – 30 نۆڤەمبەری (1925) داخستنی تەكیە و مەزارگەی زاوییەكان و هەڵگرتنی ژمارەیەك ناو و نازناو لە مەزارگەكاندا بەپێی قانونی (677) كە لەم ڕۆژەدا دەركرا .
121 – 16 كانونی یەكەمی (1925) برَیاری كۆمەڵەی گەلان بەلكاندنی موسڵ بە عێراقی ژێرمەندەیتی بریتانییەوە .
122 – 26 كانونی یەكەمی (1925) كاتژمێر و ڕۆژ ژمێری ( كەلاندەری ) جیهانی قەبوڵ كرا بەپێی قانونی ژمارە (697) ، كە لە (1/1/1926) كەوتەواری جێبەجێكردنەوە .
123 – 17 شوباتی 1926 قانونی مەدەنی ژمارە( 743) قەبوڵكراو لە (4) ئۆكتۆبەری (1926) ەوە كاری پێكرا .
124 – 28 شوباتی (1926) بڕیاردرا كارەكانی دادگاكانی سەربەخۆیی تا (7) ئەیلولی (1926) درێژ بكرێنەوە .
125 – 1 مارتی (1926) ئەنجومەنی مەزنی میللی توركیا قانونی سزای توركی ژمارە (765) دەركرد .
126 – 22 مارتی (1926) ئەنجومەنی مەزنی میللی توركیا قانونی ژمارە (789) ی سەبارەت دامەزراوەی زمانی توركی دەركرد .
127 – 16 مایس (1926) بەرایی سەرهەڵدان لە ئاگری .
128 – 18 مایس (1926) ئەرك و كارەكانی دادگاكانی سەربەخۆیی تا ( 7) مارتی (1927) درێژكرانەوە .
129 – 27 مایس (1926) ڕاپەڕینی هۆزی موتكی .
130 – 6 حوزەیرانی (1926) توركیا بڕیاری كۆمەڵەی گەلانی لەبارەی چارەنووسی موسڵەوە قەبوڵ كرد .
131 – 15 حوزەیرانی (1926) هەوڵی كوشتنی موستەفا كەمال لە ئەزمیر بەهۆی هەواڵێكەوە پەردەی لەسەر لادرا .
132 – 22 نۆڤەمبەری (1926) باری نائاسایی بۆ ساڵێكی تریش درێژكرایەوە .
133 – 24 دیسەمبەری (1926) گۆڕانكاری و هەمواركردنی قانونی ژمارە (1505) تایبەت بە زەوییەكانی حكومەت . ئەم قانونە دەسەڵاتێكی زۆری بە حكومەت بەخشی بۆ ئەوەی ئەو زەوییانە بدات بە تورك یا ئەوانەی ، بە وتەی قانونەكە، پابەندی كولتوری توركین .
134 – 28 مایسی (1927) قانونی ژمارە ( 203) لەبارەی سەندنەوەی مافی هاوڵاتَێتی لەو (150) كەسەی ، كە بەپێی پەیماننامەی لۆزان دەبوایە بەر لێبوردنی گشتی بكەوتبانایە .
135 – 16 حوزەیران (1927) بەپێی قانونی (1515) گواستنەوەی ئەو هۆز و بنەماڵانەی ، كە حكومەتی توركیا هەڵس و كەوتیانی بەزیانبەخش لەقەڵەم دەدا بۆ ڕۆژئاوای وڵات. ئەمە ئەوانەشی دەگرتەوە كە حوكمی گرانیان بۆ دەركرابوو .
136 – 19 حوزەیران (1927) ئەو زەوییانەی دەگەڕانەوە بۆ گەنجینەی دەوڵەت ، دەبوایە بە پێی قانونی ژمارە (1097) بدرێن بە وەرزێڕە بێ زەوییەكان .
137 – 9 نیسانی (1928) لابردنی دەستەواژەی ( ئیسلامی ئایینی ڕەسمی دەوڵەتە) لە دەستوری توركیا و گۆڕانكاری لە ڕێ و ڕەسمی سوێند خورادنی سەرۆك كۆمارو ئەندامانی پەرلەمان، بەوەی بەڕێ و ڕەسمی مەدەنی جێگەی ڕێ و ڕەسمی ئایینی بگرنەوە .
138 – 2 حوزەیرانی (1929) دامەزراندنی ویلایەتی موش بەپێی قانونی ژمارە ( 1509)، كە چەپاقچور و گەنچ لە ویلایەتی سێرت دابڕان و خرانە سەر ویلایەتی نوێ.

تێبینی :
بۆ ئامادەکردنی ئەم بابەتە سود لە زۆر کتێب و لێکۆڵینەوە و سەرچاوە وەرگیراوە، کە گرنگترینیان پشتی بە ئەرشیفی دەزگای هەوالگری سەربازی تورکیا بەستووە و بە ناونیشانی ” شیخ سعید عصیانی کرۆنۆلۆژیسی” (ŞEYH SAİD İSYANI KRONOLOJİSİ). هەرچەندە ئەم کرۆنۆلۆژییایە زانیاری زۆر وردی لە مەڕ کات و شوێنی ڕووداوەکان تێدایە، بەڵام وەک هەمیشە لە گوتاری سیاسی و ئەدەبیاتی مێژوویی تورکدا باوە، ئەمیش پڕە لە دەستەواژەی کوردی یاخیبوو و دژ بە ریفۆڕم …هتد. تا پێمکرابێ و زیانی بە لایەنی زانستی بابەتەکە نەبووبێت لەو زمانە پاکم کردۆتەوە .

بەکلیکێك لەسەر سمبولەکانی خوارەوە ، ئەم بابەتە دەگات بەهاوڕێکانت

Este sitio web utiliza cookies para que usted tenga la mejor experiencia de usuario. Si continúa navegando está dando su consentimiento para la aceptación de las mencionadas cookies y la aceptación de nuestra política de cookies, pinche el enlace para mayor información.plugin cookies

ACEPTAR
Aviso de cookies