سامان عه‌ول : موچه‌ی بنه‌ڕه‌تی بۆ هه‌موان .

به‌داخه‌وه‌ ، ده‌سپێشخه‌ری ( موچه‌ی بنه‌ڕه‌تی بۆ هه‌موان ) له‌ڕێفراندۆمه‌كه‌ی رۆژی 05.06.2016 ، به‌زۆرینه‌ی له‌ 76.9% ڕه‌تكرایه‌وه‌‫ .‬

له‌ده‌ستوری سویسرادا ، یاسایه‌ك هه‌یه ‌به‌ناوی ( ده‌سپێشخه‌ری جه‌ماوه‌ری ) . له‌م یاسایه‌دا هاتووه‌ كه ‌هه‌موو تاكێكی سویسری یان حیزبێك یان كۆمه‌ڵه‌یه‌ك یان گروپێك ده‌توانێ ده‌سپێشخه‌رییه‌ك پێشكه‌ش بكات ، و له‌ماوی شه‌ش مانگدا بتوانێ سه‌دهه‌زار واژۆ له‌سه‌رانسه‌ری سویسرادا بۆ كۆ بكاته‌وه‌ ، ئه‌وه‌ ئه‌و ده‌سپێشخه‌رییه ‌ده‌چێته ‌به‌رنامه‌ی په‌رله‌مانه‌وه‌ و له‌كۆتایدا ڕێفراندۆمی له‌سه‌ر ده‌كرێ و ئه‌گه‌ر زۆرینه‌ی ده‌نگی به‌ده‌ست هێنا ، ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ یاسا و ده‌چێته‌ ده‌ستوری وڵاته‌وه ‌‫.‬
له‌ساڵی 2006 شه‌وه‌ ، كۆمه‌ڵه‌ێ كه‌سایه‌تی سه‌ربه‌خۆ كۆمه‌ڵه‌یه‌كیان ڕاگه‌یان به‌ناوی ( نه‌وه‌ی موچه‌ی بنه‌ڕه‌تی )‌ كه‌ له‌چل ئه‌ندام پێكهاتبوون وزیاد له‌ دووسه‌د كه‌سیش یارمه‌تیده‌ری كۆمه‌ڵه‌كه‌ بوون ‫.‬
ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه ‌له‌به‌رواری 12.04.2013دا له‌ كۆنگره‌یه‌كی ڕۆژنامه‌وانیدا ده‌سپێشخه‌رێكه‌ی خۆیان ڕاگه‌یان كه‌ پێكهاتبوو له‌ ( هه‌موو تاكێك كه‌ له‌سه‌ر خاكی سویسرا به‌شێوه‌یه‌كی یاسای بژێ ، مافی ئه‌وه‌ی هه‌بێ كه‌ موچه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی بێ قه‌یدوشه‌رتی بدرێتێ ) و مه‌جبور نه‌بێ ئه‌و كارانه ‌بكا كه ‌له‌گه‌ڵ هه‌ست و خواستی خۆیدا ناگونجێ ، یاخوت له‌سه‌ر كاره‌كه‌ی بچه‌وسێته‌وه‌یان خاوه‌ن كار به‌نرخێكی كه‌م كارێكی زۆری پێبكا و ئه‌م كه‌سه ‌له‌ترسی بێ موچه‌یی ، نه‌توانێ واز له‌كاره‌كه‌ی بهێنێ ‫.‬ له‌هه‌مان كاتدا كۆتای به‌سیسته‌می سۆسیال بهێنرێ ، كه‌جۆرێكه‌ له‌جه‌وسانه‌وه‌ی مرۆڤ وئیهانه‌كردن به‌كه‌رامه‌تی تاك له‌ڕێگای دانانی كۆمه‌ڵێ قه‌یدوشه‌رت بۆ وه‌رگردنی بڕه ‌پاره‌یه‌كی كه‌م و ته‌ماشاكردنی تاك وه‌ك سواڵكه‌رێ كه‌حكومه‌ت خێری پێده‌كا و ته‌ماشا كردنی خه‌ڵكیش بۆ ئه‌م كه‌سه ‌وه‌ك ته‌مه‌ڵێك كه‌ڕه‌نجی شانی ئه‌مان ده‌خوا ، له‌ڕێگای پێدانی باج به‌حكومه‌ت و دابه‌شكردنی ئه‌م باجه ‌به‌سه‌ر سوسیال وه‌رگه‌ره‌كان ‫.‬
به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌م سیسته‌می سۆسیال و دوور له‌سواڵكردن ، له‌ موچه‌ی بنه‌ڕه‌تی بێ قه‌یدوشه‌رت بۆ هه‌مووان تاك ده‌بێته‌ بیناخه‌ی سیسته‌مێك كه‌ هاوڵاتی تێیدا له‌هه‌موو شتێ به‌به‌هاتر ته‌ماشا بكرێ ووه‌رگردنی ئه‌م موچه‌یه ‌وه‌ك مافێكی سه‌ره‌تای ته‌ماشا بكرێ و هیچ پاساوێك نه‌بێ بۆ بڕینی نانی هاوڵاتییه‌ك و كه‌رامه‌تی بشكێنێ و وه‌رگرتنی موچه‌ سه‌ره‌تایی ترین مافه‌كانی مرۆڤبێ‫ .‬
بیرۆكه‌ی موچه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی بۆ هه‌موان ، بیرۆكه‌یه‌كی كۆنه‌ و ده‌گه‌ڕێته‌وه ‌بۆ فه‌یله‌سوفی ئینگلیزی تۆماس مۆروس 1478-1535، كه ‌له‌كتێبی یوتۆپیادا ئاماژه‌ی بۆ ده‌كا‫ .‬
له سه‌ده‌ی بیستدا فه‌یله‌سوفی كۆمه‌ڵایه‌تی نه‌مساوی ئاندرێ گۆرز 1923-2007 یه‌كێك بوو له‌لایه‌نگرانی موچه‌ی بنه‌ڕه‌تی بێ قه‌یدوشه‌رت بۆ هه‌موان ‫.‬
ئه‌مڕۆش ئه‌م بیرۆكه‌یه ‌ته‌نها وه‌ك بابه‌تێكی فه‌لسه‌فی تۆباوی ته‌ماشا ده‌كرێ ، تۆباوی به‌و مانایه‌ی كه‌ناتوانین ئه‌م بیرۆكه‌یه ‌پراكتیك بكه‌ینه‌وه‌‫ به‌ڵكو ئه‌مه‌ جۆرێكه‌ له‌ خه‌یاڵ .‬
له‌چه‌ند وڵاتێكی وه‌ك به‌رازیل ، كوبا ، مه‌نگۆلیا و ئه‌ڵمنیادا هه‌وڵی ئه‌وه ‌دراوه ‌كه ‌موچه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی بكرێته ‌یاسا و ئێستاش له‌سه‌ر ئاستی یه‌كێتی ئه‌وروپا ئه‌م هه‌وڵه ‌به‌رده‌وامه ‌، به‌ڵام له‌سویسرا به‌بۆنه‌ی یاسای ( ده‌سپێشخه‌ری جه‌ماوه‌ری ) یه‌وه ‌ئه‌وه ‌زۆر له‌بار‌بوو ‌ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ بكرێته‌ یاسا ، هه‌رچه‌نده ‌له‌لایه‌ن سیسته‌می بازاڕی ئازاد و سه‌رمایه‌داران و پارته ‌ڕاسرت و ناوه‌ڕاسته‌كانه‌وه ‌دژایه‌تی ده‌كرێ ، به‌ڵام له‌سویسرادا هه‌موو كێشه‌یه‌ك له‌كۆتایدا به‌ڕێفراندۆم یه‌كلای ده‌كرێته‌وه‌ ، بۆیه ‌ئه‌م ڕێفراندۆمه‌ی ئه‌م جاره‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كی خۆی هه‌بوو و بوو به ‌میزانێك بۆ هه‌ڵسه‌نگاندن و به‌واقیع كردنی خه‌ونێك كه‌له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاسته‌وه ‌ته‌نها وه‌ك بابه‌تێكی فه‌لسه‌فی ناواقیعی ته‌ماشا ده‌كرێ ‫.‬
له‌دوای شه‌ش مانگ توانرا 126 هه‌زار واژۆ له‌سه‌ر ئاستی هه‌موو سویسرادا كۆبكه‌نه‌وه‌ و له‌رۆژی 04.10.2013 دا واژۆكانیان پێشكه‌ش به‌په‌رله‌مان كرد ‫.‬
له‌هه‌مان ڕۆژدا چالاكییه‌كی زۆر سه‌رنجڕاكێشیانیش پێشكه‌ش كرد ، كه ‌بوو به‌جێی بایه‌خێكی زۆری هه‌موو میدیاكانی جیهان ‫.‬ له‌م چالاكییه‌دا ئۆتۆمبێلێكی بارهه‌ڵگریان هێنا كه‌بارێكی (15 ته‌ن) ی هه‌ڵگردبو پێكهاتبو له‌هه‌شت ملیۆن پێنج ڕاپنی ( واته‌پێنج سه‌نتی فرانكی سویسری )، كه‌ئاماژه‌یه‌ بۆ هه‌شت ملیۆن هاوڵاتی سویسرا ، ئه‌م هه‌موو پاره‌یه‌یان هه‌ڵڕژانه‌ ناو گۆڕه‌پانی په‌رله‌مان و بۆ ماوه‌ی چه‌ند كاتژمێرێك خه‌ڵكی یاری تێدا ده‌كرد .. له‌ڕێگای ئه‌م چالاكییه‌وه‌ ویستیان ئه‌وه‌به‌په‌رله‌مان بڵێن كه‌هه‌رگیز پاره ‌له‌مرۆڤ به‌نرختر نییه ‌‫.‬

هه‌ڵوێستی په‌رله‌مان ده‌رباره‌ی ئه‌م ده‌ستپێشخه‌رییه
له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م ده‌سپێشخه‌رییه به‌پشگیری هیچ حیزبێك پێشكه‌ش نه‌كراو ‌و له‌هه‌مان كاتدا له‌سیسته‌می سه‌رمایه‌داری و بازاڕی ئازاددا وه‌ك بیرۆكه‌یه‌ك ته‌ماشا ده‌كرێ ، كه‌هه‌رگیز ناتوانین جێبه‌جێی كه‌ن ، بۆیه له‌لایه‌ن حیزبه‌ ڕاست و ناوه‌ڕاسته‌كانه‌وه‌ به‌كۆی ده‌نگ ڕه‌تكرایه‌وه ‌و ته‌نها چه‌ند ئه‌ندامه‌كی حیزبی سۆسیالدیموكرات نه‌بێ ، كه‌ په‌سه‌ندیان كرد ، بۆیه ‌له‌ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌راندا له‌كۆی 200 ئه‌مدامی ئه‌نجومه‌ن ، به‌زۆرینه‌ی157 ئه‌ندام دژی پرۆژه‌كه‌ن و19 ئه‌ندامی پارتی سۆسیال دیموكرات له‌گه‌ڵی بوون و14 ئه‌ندام ده‌نگیان نه‌دا ‫.‬ به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ئه‌نجومه‌نی پیران ( ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ری كانتۆنه‌كان ) كه‌ژماره‌یان 46 ئه‌ندامه‌ ، ته‌نها یه‌ك ئه‌ندامی سوسیالدیموكرات خاتو ئانیتا ڤیتس پرۆژه‌كه‌ی په‌سه‌ندكرد‫ .‬
ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی په‌رله‌مان ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێ ، كه‌له‌م جۆره ‌یاسایانه ‌( یاسای موچه‌ی بنه‌ڕه‌تی بۆ هه‌موان ) ، هه‌رگیز له‌هیچ په‌رله‌مانێكی ئه‌م دونیایه‌دا ، په‌سه‌ند ناكرێ ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێگای سه‌رنجه ‌له‌ده‌ستوری سویسرا ئه‌وه‌یه ‌كه‌هه‌موو یاسایه‌ك ته‌نها به‌كۆكردنه‌وه‌ی په‌نجا هه‌زار واژۆ له‌ماوه‌ی سێ مانگدا ، ده‌چێته‌ ڕێفراندۆمه‌وه ‌و بڕیاری كۆتای، گه‌ل ده‌یدا‫ .‬
ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ده‌سپێشخه‌رێكه ‌له‌لایه‌ن ‌گه‌له‌وه‌ له‌ ڕێفراندۆمه‌كه‌ی 05.06.2016دا به‌زۆرینه‌ی له‌ 76,9% ده‌نگده‌ران ، ئه‌م ده‌سپێشخه‌رییه‌یان‌ به‌ ( نه‌خێر) وه‌ڵام دایه‌وه ‌. ئه‌م نه‌خێره ‌دوو جۆر خوێندنه‌وه‌ی بۆ ده‌كرێ ‫.‬
له‌لایه‌ك ده‌وترێ كه ‌سویسرێكان ئه‌و موچه‌یه‌یان ناوێ كه ‌ده‌بێته‌ هۆی به‌ته‌مه‌ڵكردنی كۆمه‌ڵگا و وازهێنانی خه‌ڵكانێ له ‌كاره‌كانیان و له‌ ‌كۆتایدا قه‌یرانی دابینكردنی موچه‌یه‌كی زه‌به‌لاح ( دابینكردنی 208 ملیار فرانك ) بۆ بێكاران ‫.‬
ئه‌گه‌ر به‌وردی ته‌ماشاكه‌ین ئه‌م بۆچونه‌ دووره ‌له ‌ڕاستییه‌وه‌ ، چونكه ‌له‌پێش ڕێفراندۆمه‌كه ‌هه‌ڵسه‌نگاندێك كرا له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ئایه ‌ڕێژه‌ی له‌سه‌دا چه‌ند واز له‌كاره‌كانیان ده‌هێنن له‌دوای به‌یاسا كردنی ئه‌م ده‌سپێشخه‌رییه‌ ، ئه‌نجامی هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كه ‌له‌ 2% ی خه‌ڵكی سویسرا ئاماده‌بوون واز له‌كاره‌كانیان بێنن . واته‌ به‌هه‌بوونی موچه‌كه‌ش خه‌ڵكی به‌رده‌وام ده‌بوون له‌كاره‌كانیان ، جگه ‌له‌وه‌ی ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ی كه‌ده‌بێ بچێته‌ قاسه‌ی موچه‌دانانه‌وه ‌له‌ 80% دابین كراوه ‌له‌ڕێگای نه‌مانی قاسه‌ی سوسیال و قاسه‌كانی تری یارمه‌تیدانی كۆمه‌ڵایه‌تی و ته‌نها له‌ 20% ئه‌م قاسه‌یه ‌ده‌بێ دابین بكرێ له‌ڕێگای زیادكردنی باج له‌سه‌ر كۆمپانیاكان و خه‌ڵكی‫ .‬
به‌ڵام سه‌رمایه‌داران و پارتی گه‌لی سویسری ، ئه‌و ترسه‌یان بڵاو كرده‌وه ‌كه‌به‌هه‌بوونی ئه‌م یاسایه ‌ئه‌وه ‌ڕێژه‌ی بێگانه‌كان زیاتر ده‌بن و وه‌ك هه‌میشه‌ كاری خۆیان ، هاتنی په‌نابه‌ران به‌ڕێژه‌یه‌كی زۆر كرده ‌به‌ڵگه ‌بۆ ترساندنی خه‌ڵك و له‌هه‌مان كاتدا پێدانی ئه‌و وه‌همه‌ی كه ‌ئێمه‌نامانه‌وێ كۆمه‌ڵگایه‌كی ته‌مه‌ڵ دروست بكه‌ین ‫.‬ ‌له‌پێش شه‌ش مانگ ڕێژه‌ی لایه‌نگرانی ئه‌م ده‌سپێشخه‌رییه ‌له ‌49% بوو ، به‌ڵام له‌كاتی ده‌نگدانه‌كه‌دا بوو به‌ ‌له‌23,1%‫.‬ له‌هه‌مان كاتدا ‌ڕێژه‌ی ده‌نگدان له‌ 46.4% تێنه‌په‌ڕی واته‌زیاتر له‌نیوه‌ی خه‌ڵكی سویسرا ده‌نگیان نه‌داوه‌ و نازانرێ ئه‌م ڕێژه‌یه‌ به‌ ‌چ لایه‌ك ڕێژه‌كه‌ی ده‌گۆڕی ‫.‬
له‌لایه‌كتریش ده‌بینین هێشتا ئه‌نانییه‌ت زاڵه‌ به‌سه‌ر ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌دا كه‌ كوالیتی ژیان تێیدا به‌رزه‌ و هێشتا نه‌گه‌یشتونه‌ته‌ئه‌و ئاسته‌ی كه‌له‌وه ‌تێبگه‌ین كه‌هه‌موو هاوڵاتییه‌ك ده‌بێ كه‌رامه‌تی پارێزراوبێ و ده‌وڵت ده‌بێ ژیانێكی ئاسوده‌ی بێ قه‌یدوشه‌رتی بۆ دابین كا و هه‌موو كۆمه‌ڵگا ‌به‌رپرسیارن له‌ژیانی هه‌موو تاكێك و یه‌كه‌م هه‌نگاو بۆ دروستكردنی كۆمه‌ڵگایه‌كی نمونه‌یی ، له‌م یاسایه‌وه ‌ده‌ست پێده‌كا . بۆیه ‌ئه‌م ( نه‌خێره ‌) ی ئه‌م جاره ‌شكستی گه‌وره‌ی مرۆڤایه‌تییه ‌و دووباره‌ به‌تۆباوی كردنی ئه‌و هه‌وڵانه‌یه‌ كه ‌به‌ها ئینسانێكان‌ ده‌خاته‌سه‌ره‌وه‌ی هه‌موو به‌هاكانی تری وه‌ك پاره‌ و قوتی ژیان‫ ..‬
سویسرا ده‌یتوانی ببێته ‌نمونه‌یه‌ك بۆ یاسای موچه‌ی بنه‌ڕه‌تی بێ قه‌یدوشه‌رت بۆ هه‌موان و له‌پاش ئه‌م ، رێخراوه ‌مه‌ده‌نی و گروپه ‌سۆسیاله‌كانی وڵاتانی تر ده‌كه‌وتنه‌ خۆیان بۆ به‌پراكتیك كردنی ئه‌م یاسایه ‌له‌ ڵاتانی خۆیان و شكاندنی ئه‌و وه‌همه‌ی كه‌ئه‌م جۆره‌ یاسایانه‌ به‌خه‌یاڵ وتۆباوی هه‌ژمارده‌كا ‫.‬
ئه‌م ڕێفراندۆمه ‌ده‌چێته‌ مێژوی ڕه‌شی مرۆڤایه‌تێوه‌ و كه‌س نازانێ كه‌ی ئه‌و هه‌لومه‌رجه ‌دووباره ‌ئه‌ڕه‌خسێ بۆ هه‌نگاونان بۆ دروستكردنی كۆمه‌ڵگای نمونه‌ی ‫.

کلیک بکەرە سەر سمبولەکانی خوارەوەو ، ئەم بابەتە ئاشنا بکە بە هاوڕێکانت

Este sitio web utiliza cookies para que usted tenga la mejor experiencia de usuario. Si continúa navegando está dando su consentimiento para la aceptación de las mencionadas cookies y la aceptación de nuestra política de cookies, pinche el enlace para mayor información.plugin cookies

ACEPTAR
Aviso de cookies