yusf

یوسف عزەدین : گیانلەبەرانى نێو کتێبە دێرینەکان .

پێناچێت مرۆڤ بەدرێژایى مێژووى گێڕانەوەو نووسینى بەمەبەست یان بێ مەبەست ، توانیبێتى لەناسین و ناساندنى خودى شتگەل و ڕووداوو و بەسەرهاتە جیاجیاکاندا ، کتومت وەک خۆیان بیانخاتەڕوو .
ئەمەش هۆکارەکانى گەلێکن ، ڕەنگە سەرەکیترینیان تواناو قودرەتى بەحیکایەتکردن و گێڕانەوەى فانتازیا ئامێز و سەیرو سەمەرانەى بنیادەم بێت کەبەمەش لەواقیعى خۆى دەیباتە دەرەوەو چ بەویست و چ بێویستى خۆى دەیکاتە ، ئەو شتەگەلەى کەخۆى وایدەبینێت یان دخوازێت وایببینێت ، یان هەر نەیبینەوەو دەیەوێت خۆى وانیشانبدات کەبینوویەتى .
وەک سێر واڵتەر ڕالى ، دۆزەرەوەو موغامیرى ئینگلیزى ، لەسەردانیدا بۆ دەڤەرى” گوایانا ” ى سەر بە فەنزەویللا باس لەبینینى توخم و ڕەگەزى عەجایبى مرۆڤە بێسەرەکان دەکات و وەک دۆزەرەوەیەک ناویان دەنێت ” ئیوایبانوما “، بەبێ ئەوەى لەڕاستیدا بینیبێتى؟!
مەبەستیش لەمرۆڤە ” بێسەرەکان” گوایە توخم و ڕەگەزێکى زۆر عەجایبى ئینسانن ، سەریان پێوە نییەو دەم و لوت و چاویان لەسنگیاندایەو لەشانەوە ملیان سفت و تەختە !
گەر قسەکانى ئەو موغامیرە بۆ ئێمە جێگەى باوەڕ نەبێت ، کەپێدەچێت لەهیندییە پێست سوورەکانى ئەو ناوچەیەى بیستبێت و بەمەبەستى سەرنجڕاکێشانى خوێنەر لەمیانى گێڕانەوەى باس و خواسى چەشن و چۆنیەتى گەشتەکەیدا خستبێتیەڕوو .. بەڵام ئەى بۆ ئاماژەپێدانەکانى مێژوونووسێکى دیارى وەک ” هیرۆدۆت ” چ بێژین کەپێش زایین بەچەند سەدەیەک و لەکتێبە مێژووییە ناسراوەکەیدا ” مێژووى هیرۆدۆت ” ئاماژەى بەبوونى ئینسانە بێسەرەکان و توخمێکى دیکەى مرۆڤى شێوە دزێوى لەسەگچووى دڕندە دەکات کەپێى وابووە لەبەشى ڕۆژهەڵاتى ئێستاى لیبیادا دەگوزەرێن ، شایانى باسیشە ” هیرۆدۆت ” ناوچەگەلێکى زۆرى ئۆروپاو ئاسیاو ئافریکا گەڕاوە .
دواتریش کەسانى دیکەش ناوى مرۆڤە بێسەرەکان دەبەن ، وەک بلینى لە مێژووى سروشتى ییەکەیدا بە بلیما ناویان دەبات ..
سترابۆى” مێژوونووس ئاماژەى پێداون ، زاناى لاهوتیش سامۆئیل بۆخارت لەشیکارى وشەى بلیما دا، بنەچەى وشەکە بەوشەیەکى عیبرى دەداتە قەڵەم کەبەواتاى بێ دەماغ دێت و پێشى وایە ئەو توخمە لەبەشەر هەبوون و بریتى بوون لەمرۆڤگەلێکى بێ دەماغ .
لێرەدا دەبێت ئاماژە بەو ڕاستییەش بدەین کە لەواقیعدا خەڵکانێک هەبوون لەباشوورى میسر ژیاون و دژ بەڕۆمانەکان جەنگاون و بیلیمیس-یان پێگوتراوە .
شایانى باسیشە سەبارەت بەباس و خواس و خستنەڕووەکانى ئاژەڵان و دنیاکەیان ، شتى زۆر سەیر و سەمەرە لەدوو توێى کتێبە کۆنەکاندا دەبینینەوە ، ئەمەش هەر لەنووسینەکانى ئەرستۆ ەوە تا دەگاتە حەیوان ى جاحز و مروج ئەلزەهەب و مەعادن ئەلجەوهەر ى مەسعودى و نوخبەت ئەلدەهر فى عەجایب ئەلبەر و ئەلبەحر ى دیمەشقى و حەیات ئەلحەیوان ئەلکوبرا ى دومەیرى .
کورتەو پوختەى هەندێک لەخستەڕووەکانى سەرجەم ئەو کتێبانە ، لەلایەن عەزیز ئەلعیلى ئەلعیزى لەکتێبى ئاژەڵ لەکولتوورماندا لەنێوان حەقیقەت و ئەفسانەدا-1987- چاپى بەغدا ” دا خراوەتەڕوو ، لێرەدا هەندێکى بەنموونە دەهێنینەوە .
دەڵەک :
بەگژ تیمساحدا دەچێت ، کاتێک تیمساح دەمى داچەقاندووە .. دەڵەک لەزارییەوە دەچێتە هاناوییەوەو ناوسکى پارچە پارچە دەکات و دەیخوات و پاشان دێتە دەر . قەزوینى چ ئەرستۆ و چ تەوحیدى ، مەبەست لەئەبوحەیانى تەوحیدی – یە – ن” لە ” ئیمتاع و موئانەسەدا ” ئاماژەیان بەوە داوە کەمێینەى دەڵەک لەدەمییەوە دەپیتێنرێ تلقح و لەکلکیشیەوە بەچکەى دەبێت . دومەیرى .

کەروێشک
گوتراوە ساڵێک نێرەو ساڵێک مێیە . قەزوینى
کەروێشک ساڵێک نێرەو ساڵێک مێ .. دەشگوترێت گەر چاوى بەدەریا بکەوێت مرداردەبێتەوە ، هەربۆیە لەکەنارەکاندا بەدی ناکرێت، بەڵام بەلاى منەوە ئەمە ڕاست نییە . دومەیرى
عەزیز ئەلعیلى ئەلعیزى لەکتێبى ئاژەڵ لەکولتوورماندا لەنێوان حەقیقەت و ئەفسانەدا ، سەبارەت بەمە دەڵێت : نازانم قەزوینى و دومەیرى ئەمەیان لەکوێوە هێناوە ، لەگەڵ فرەیى کەروێشکى کێوى و ماڵى ، بەتایبەتیش کەدەمیرى لەمیسردا ژیاوەو ڕۆژانە کەروێشکى بینیوە .. دەرحەق بەوەش کەهەر کاتێک کەروێشک دەریا ببینێت مرداردەبێتەوە ، ئەوە پێدەچێت دومەیرى لەئەرستۆ-ى وەرگرتبێ کەشتێکى لەو چەشنەى گوتووە ، بەڵام پەیوەستى کردووە بەجیاوازبوونى شوێن و کەش و هەواوەوە ، واتە ڕانەهاتنى ئاژەڵەکە ئەگەر لەشوێنێکەوە بگوازرێتەوە بۆ شوێنێکى تر ، ئەم شیکارییەى ئەرستۆ-ش بەشێوەیەکى گشتى دروستە .

تیمساح
تیمساح کۆمى نییە ، چى دەخوات لەسکیدا دەبێتە کرم و کاتێک کرمەکان بێزارى دەکەن ، تیمساح لەسەر پشت ڕادەکشێ و زارى واڵا دەکات ، ئەو دەم خودا باڵندەى کێوى بۆ دەنێرێ و ئەوەى دیاربن لەو کرمانەى لەدەمییەوە دێنەدەر دەبنەخۆراکیان . مەسعودى

بەراز
لەسیفاتە سەیرەکانى ئەگەر لەسەر پشتى گوێدرێژ توند شەتەک بدرێت .. هەر کەگوێدرێژەکە میز بکات بەرازەکە دەتۆپێ . قەزوینى

مێش
جاحز دەڵێت : مێش فرەجۆرن و لەشوێنى شێدارو کەڕوواوییەوە پەیدا دەبن ، ئەو جۆرەى تێکەڵ بەمرۆڤیش دەبن ، لەپیسى و پاشماوەوە دروست دەبن . دومەیرى
عەزیز ئەلعیلى ئەلعیزى سەبارەت بەمە لەکتێبە نابراوەکەیدا دەڵێت :
ئەم گوتەزایە بەگوتەزاى پەرەسەندنى خودیى و هەندێک کاتیش بەتیۆرى پەرەسەندنى خودیى ناسراوە کەبۆماوەى بیست سەدەو لەپاش ئەرستۆ- وەو بەبێ چەندوچوون ببووە بیردۆزێکى سەلمێندراو.. تا زاناى ئیتالیایى ڕیدى لەساڵى 1680ى زایینى بەتاقیکردنەوە بەناوبانگەکەى دەرحەق بەمێشى گۆشت ، ئەو تێڕوانینەى پێشووى پووچەڵکردەوە .. تا ئەو دەمەش پێیان وابوو مێشى گۆشت ، بەشێوەیەکى خودى لەگەنینى گۆشتەوە دروست دەبێت بۆیە ڕیدى” سێ شووشەى پاکژى هێناو گۆشتى تازەى کردە هەر یەکێکیان .. یەکەمیانى بەسەرکراوەیى جێهێشت و سەرى دووەمیانى بەپارچەیەک قوماشى تەنک شەتەکداو سەرى سێیەمینیشیانى بەچەشنێک داخست کەهەوا نەچێتە ناوى .. پاش ئەوە چى بینى؟
بینى کرۆمەکەى مێش لەسەر گۆشتى شووشەى یەکەم هەیەو دووەم کرۆمەکان لەسەر قوماشەکەن و سێیەمیشیان هیچ کرۆمەکەیەکى تێدانەبوو ، بەمەش سەلماندى کەکرمۆکەکان دەرئەنجامى دانانى گەراى مێش دروست دەبن کەلەلایەن مێینەى مێشەوە دادەنرێن … جا جاحز نەک هەر گوتەزاى خود پەرەسەندنى لەئەرستۆ- وە وەرگرتووە ، وەک خۆى و بێدەستکارى بەڵکو زێدەتر پێدادەگرێ و دەڵێت : هەندێک لەخەڵکى ڕەشۆک و نیمچە ڕەشۆک ، نکوڵى لەوە دەکەن کەهیچ شتێک بەبێ نێر و مێ دروست ببێت ، ئەمەش جەهلە دەرحەق بەدنیا و جۆرەکانى ئاژەڵان .. باشە کاتێک بنیادەم خۆراک دەخوات ، هیچ مار و کرمێکى تێدا نییە ، کەچى لەهەناوى خۆیدا دەیکاتە چەندین جۆرى مارۆچکەو چەندین شێوەى کرمۆکە، بەبێ بوونى نێر و مێ .
بەڵام لەگەڵ ئەم هەڵەیەشدا ، جاحز لەزۆر شوێنى دیکەى نووسینەکانیدا ، پێچەوانەى فیکر و تەرحەکانى ئەرستۆ تێڕوانینى جوداو ڕاست و دروستى هەبووە .. نابێت ئەوەش لەیادبکەین کەخودى جاحز نموونەیەکى موعجیزە ئاساى بیرمەندێکى خۆڕسک و فیداکارە ، بەهەتیوى و لەنێو خانەوادەیەکى هەژار ونەداردا گەورە بووەو هەر لەمنداڵییەوە شاگردانەو دەستکەوتى ڕۆژانەى ئەو کارانەى لەودەمەدا هەبوون و ئەم کردوونى ، ئەو نووسراو و دەستنووسانەى پێکڕیوون کەبایى پارەکەى ئەو بوون و ئیدى پاش ماوەیەک ئەمەش دادى نادادات و بۆ خوێندنەوەى کتێبە دانسقەو دەگمەن و گرانەکان ، ناچار دەبێت شەوانە لەکتێبخانەکاندا بمێنێتەوەو بەدرێژایى شەو ، لەژێر تیشکى مۆم و قوتیلەکانى ئەو زەمەنەدا ، ببێتە موسافیرى ڕێگەى سەفەرى پڕ میحنەت و سەختى خوێندنەوەى تێکستە جیدییەکان .. هەر بەم شێوەیەو بەڕەبەنى تادواساتەکانى ژیانى بەردەوام بووەو دواجار پاش ڕمانى ڕەفەى کتێبخانە هەڵواسراوەکەى سەرى ، هەر لەو شوێنەدا کەخەریکى موتاڵا بووە ، مردووە .
زرافە
لەکتێبى ـ مێژووى ئیبن خەلەکان – دا هاتووە :
زرافە لەسێ ئاژەڵ پەیدابووە کەحوشترى کێوىو مانگاى کێوىو کەمتیارن ، کەمتیار لەگەل حوشتردا جووت دەبێت و بەچکەیەکى لەمابەینى حوشتر و کەمتیاردا دەبێت ، گەر نێر بوو بەچکەکەشى لەگەل مانگا جووت بوو ، ئەوە زرافەى دەبێت ، ئەمەش لەوڵاتى حەبەشە هەیەو عەجەمەکان پێى دەڵێن – اشترگاوپلنگ – بەڵام جاحز ئەم جۆرە بۆچوونانەى پێڕاست نییەو پێى وایە ئەمە نەزانییەکى گەورەیە ، چونکە خودا چى بووێت دروستى دەکات .. زرافە توخمێکى تایبەتە بەخۆى وەک هەسپ و گوێدرێژ .. هەربۆیە هەر جووتێک بەچکەى وەک خۆى دەبێت . دومەیرى

سەقەنقور
ئەرستۆ دەڵێت : سەقەنقور ئاژەڵێکى دەریاییەو ڕەنگە لەدەریادا لەدایک بێت ، لەشوێنى بەرکەوتنى چەخماخەى برووسکەکاندا .. لەسەیر و سەمەرەکانیشى ئەوەیە گەر ئینسانێک بگەزێت و مرۆڤەکە پێش ئەو بگاتە ئاو و شوێن برینەکە بشواتەوە ، ئەوە سەقەنقورەکە دەتۆپێ و گەر سەقەنقورەکەش پێش مرۆڤەکە بگاتە ئاو ئەوە مرۆڤەکە دەمرێ . دومەیرى
ئەم بۆچوونە لەڕاستیدا لەئەرستۆ- وە وەرگیراوە ، ئەرستۆ- یەک کەدانەرى لۆژیکە ، بەڵام دەرحەق بەئاژەڵێک کەلەگەشتەکانیدا بەرچاوى کەوتووەو بینیویەتى ، کەچى بۆچوونێکى ئەفسانەئامێزى لەمەڕ دەخاتەڕوو .

سەمەندەل- سەلەمەندەر
لەسەیر و سەمەرەکانى سەمەندەل ، چێژ بینینیەتى لەئاگر و مانەوەیەتى لەناویدا .. کاتێک کەوڵەکەى پیس دەبێت ، تەنها بەئاگر خۆى پاک دەکاتەوەو زیاتریش لەوڵاتى هیندوستان هەیە .. ئاژەڵێکە لەڕێوى بچوکتر ، چاوى سوور و کلکى درێژە .. لەکەوڵەکەى جۆرە دەستەسڕێک دەچنرێت ، کاتێک پیسبوو دەخرێتە نێو ئاگرەوەو ناسوتێت و بگرە پاکژیش دەبێتەوە .
هەندێکى دیکەش پێیان وایە سەمەندەل باڵندەیەکە لەهیندوستان دەژى ، لەنێو ئاگردا هێلکە دەکات و هەر لەوێشدا هەڵیدێنێت .. ئاگر هیچ کارى تێناکات و لەپەڕەکانى جۆرە دەستەسڕێک دروست دەکرێت و دەبرێتە وڵاتى شام .. کاتێک پیس بوو ، دەخرێتە نێو ئاگرەوەو ئاگر تەنها پیسییەکەى لێدەکاتەوەو دەستەسڕەکە هیچى لێ نایەت . دومەیرى

سەناجە
گوتویانە : هیچ ئاژەڵێک نییە لەسەر زەوى هێندەى سەناجە گەورە بێت .. گوتویانە لەخاکى تیبت هەیە .. یەک فەرسەخ لەزەمین دەکاتە شوێن مەنزڵى خۆى .. لەتایبەتمەندییەکانى گەر یەکەمجار چاوى بەهەر ئاژەڵێک بکەوێت ، ئەوە خۆى مردار دەبێتەوە .. بەڵام گەر هەر ئاژەڵێک یەکەمجار چاوى بەو بکەوێت ، ئەوە ئاژەڵەکە یەکسەر مردار دەبێتەوە . قەزوینى

سیمرغ
مەزنترین و زەبەللاحترین باڵندەیە ، فیل هەڵدەفڕێنێ هەروەک چۆن واشە مشک هەڵدەفڕێنێ .. گوتویانە تەمەنى سیمرغ هەزار و حەوت سەد ساڵە ، پاش ئەوەى تەمەنى دەبێتە پێنج سەد سال جووت دەبێت ، هێلکەکەشى بەسەدو بیست و پێنج سال هەڵدێنێ .. ئەگەر بەچکەکەى پاش گەورەبوونى مێ بوو ، ئەوە دایکەکەى دار و چیلکەو چەوێڵێکى زۆر کۆدەکاتەوەو نێرەکە بەدەنووکى گڕی تێبەردەداو دایکەکە دەسووتێ و بەچکە مێینەکەش دەبێتە تاکى نێرەکە .. خۆ ئەگەر بەچکەکەشیان نێر دەرچوو ، ئەوە نێرەکە هەمان کارى مێیەکە دەکاتەوەو بەچکەکە دەبێتە تاکى مێیەکە .. شتى زۆر لەوە سەیرتریش کەگوتمان ، دەرحەق بەسیمرغ گوتراوە .قەزوینى
عەزیز ئەلعیلى ئەلعیزى – لەهەمان کتێبی پێشتر ئاماژەپێدراوماندا ، دەڵێت : سیمرغ باڵندەیەکى ئەفسانەییە لەئەفسانە کۆنە فیرعەونییەکاندا ئاماژەى پێدراوەو پوختەى ئەو ئەفسانانە ئەوەیە ، کاتێک سیمرغ تەمەنى دەگاتە پێنج سەد سال ، خۆى دەسووتێنێت .. پاشان لەخۆڵەمێشەکەى خۆى دروست دەبێتەوەو پاش پێنج سەدساڵى دیکە هەمان کار دووبارە دەکاتەوەو بەم کلۆجە لەمابەینى مەرگ و هەڵسانەوەى پاش مەرگدا بەردەوام دەبێت .
جێگەى ئاماژەپێدانیشە لە شانامە دا باس لەسیمرغ کراوە ، وەک باڵندەیەکى بەخێوکەرى زال ى کوڕى سام ى کوڕى نەریمان .. باوکى زالڕ کاتێک دەبینێت کوڕەکەى بەسەرى سپى و شێوەیەکى دزێوەوە دێتە دنیاوە ، لەجێگەیەکى دوورە دەست فڕێیدەداو کەچى سیمرغ دەیگرێتە خۆى گەورەى دەکات و … تاد .
کاتێکیش بەگەورەیى ناچار دەبێت سیمرغ بەجێ بهێڵێت ، پەڕێکى خۆى دەداتێ تا لەکاتى تەنگانەدا بیسووتێنێ … ئاشکراشە زال باوکى رۆستەم ـەو … تاد .
ماوەتەوە بڵێین ، وێڕاى ئەو هەموو حیکایەتە ئەفسانە ئامێز و سەیر و سەمەرانەى نێو دوو توێى کتێبە دێرینەکان ، بەتایبەتیش ئەوەى تایبەتە بەئاژەڵان و هەر لە ئەرستۆ- وە تا دەگاتە ئەوانەى دیکە . . ئاستەمە هیچ شتێک جدییەتى کار و کۆششى ئەوان بسڕێتەوە .. بەتایبەتیش لەسەردەمانێکدا ئەمانە هەوڵیان داوە کەئاستەم بووە بەشێکى هەرە زۆرى ئەو ئاژەڵانە ، بەئاسانى بدۆزرێنەوەو ببینرێن .. ئەمە جگە لەنەبوونى سەرچاوەو دەیان لەمپەر و ڕێگرى لەبن نەهاتوو .
لەهەمووشى دانسقەتر ، لەدوو توێى ئەو کتێبانەدا ، ئەتمۆسفێرى حیکایەت ئامێزانەو فانتازیاى نامۆ و عەجایب دەخووڵقێت ..
جا بەدەر لەزانستى بوون و زانستى نەبوونى گوتراوەکانى نێو دوو توێى کتێبە تایبەتەکانى دنیاى ئاژەڵان ، هێزێکى ئەفسووناوى کەمەندکێشى خوێندنەوەى نەزانراوەکانیت دەکات و دەگەیتە ئەو ڕاستییەى کەلەبەشێکى بەرچاوى شاکارە ناسراو و بەنامێکانى دنیا جوانتر و بەڕەونەقترن .
خەیاڵاتێک لەو تێکستانەدا کاردەکات کەبێسنوور دەیان ئەندێشەو خەیاڵاتى دیکە بنیات دەنێتەوە . پێچەوانەى بەشێکى دیارى تێسکتە بەناوبانگ و ناسراوە نەزۆک و چرووکەکانى چ دنیاى دەرەوەو چ ناوەوەى ئەدەبیاتى کوردى .. ئەم تێکستانە ڕاستگۆییەکى بێ وێنەى عەشق و شەیدابوونى کەشفکردنى نەزانراوەکان ، دەبێتە پاڵپشتى و دەچێتە باکگراوندییەوە . ئیدى ئەو داهێنەرە گەورانە ، لەدنیایەکدا کەتەنانەت دەستکەوتنى کەرەستەکانى نووسین و دۆزینەوەى سەرچاوەکان ئاستەم بووە .
لەڕۆژگارێکدا گەڕان بەمەملەکەت و کیشوەرەکاندا لەئەگەرى هات و نەهاتى مان و نەمان و گەیشتن و نەگەیشتندا هەڵسووڕاوە ، کەچى ئەوان هەوڵى گەیشتنە مەحال و دۆزینەوەى مەجهولیان داوە .. بۆ ئەمەش زۆربەى ئەو جۆرە کەسانە هەموو ژیانى خۆیان لەوپێناوەدا سەرفکردووە ، تەنها بەمەبەستى گەیشتنە ترۆپکى ئەوەى کەتوانراوە لەو دەمەدا بەدەست بێت .

بەکلیکێک لەسەر سمبولەکانی خوارەوە ، ئەم بابەتە بنێرە بۆ هاوڕێکانت

Este sitio web utiliza cookies para que usted tenga la mejor experiencia de usuario. Si continúa navegando está dando su consentimiento para la aceptación de las mencionadas cookies y la aceptación de nuestra política de cookies, pinche el enlace para mayor información.plugin cookies

ACEPTAR
Aviso de cookies