جەمال حسێن : پاریس لەشاری جوانیەوە بۆ پایتەختی شەرانگێزی .

بەشی یەکەم

لە تەهتاویەوە بۆ بەغدادی

گوستان لۆگۆف ـ لەدێرە یەکەمەکانی پێشەکی کتێبە نایابەکەیدا ( رۆشنبیران لەسەدەکانی ناوەراست )  ، دەڵێت : رۆشنبیران دیاردەیەکی پاریسیە . راستەوخۆش پەیوەندی بەوگفتوگۆو جموجۆڵە بەردەوامانەوە هەبوە کەلەم شارەدا بەرجەستەبوە ، ئەو گفتوگۆیانەى سەرەتا بەنهێنی و لەشێوەیەکی زارەکی لەقاوەخانەکانی پاریس دەستیپێکرد ، هەرزوش بونە خەمێکی جیهانی و تائێستاش کاریگەریان درێژەى هەیە . لەسایەى ئەم توێژە نوێوە ، دنیای کۆن و بەها سیاسی و کۆمەڵایەتیەکانی چون و لەبری ئەو سەردەمێکی تر دەستیپێکرد .
لێرەوە پاریس بوە چەقی دنیا لەرۆشنگەری و فیکری نوێ ، لە رەخنەى قوڵ و جدی لەبونیادی ئەقڵی و سیاسی و کۆمەڵایەتی سەدەکانی ناوەراست و موژدەى دنیایەکی نوێ ، دنیایەک گەرچی زوو بەهەمو جیهاندا بڵاوبۆوە ، بەڵام رەگ و ریشەکانی پاریسی خۆی ون نەکرد . سەدەى بیستیش کەسەدەى مۆدێرنەیە ، سەدەى دنیابینی تازەو نوێیە ، سەدەى رۆشنبیران و قوتابخانە فیکریە جیاوازو زۆرجار ئاڵۆزەکانە ، بێگومان ئەویش سەدەیەکی پاریسیە ، سەدەى زاڵ بونی کەلتور و کەشی بیرکردنەوەى فەرەنسیە بەسەر جیهاندا .
هەڵدانەوەى لاپەرەکانی کتێبە قەبەکەى ( میشیل وینک ) لەکۆتای سەدەى رابردوو ، سەبارەت بەرەوت و ئاراستەکانی رۆشنبیران لەسەدەکانی ناوەراست و دەرکەوتن و گفتوگۆکانیان لە دریفۆسەوە بۆ ساڵی 1998، واتە بۆماوەی یەک سەدەى رێک ، ئەو راستیە باشتردەردەخا کەبەردەوام سەرچاوەى سەرەکی و شادەماری دەرکەوتنی گفتوگۆ رۆشنبیریەکان لەسەرئاستی جیهان ، دەگەرێتەوە بۆ پاریس . ئەم شارە لەمێژوی هاوچەرخدا ، تەنها ناوەندی گفتوگۆی فیکری فەرەنسیەکان نەبووە ، بەڵکو بەردەوام ئاشقانی فیکری نوێ و بیرکردنەوەى ئەقڵانی و تازە ، ئەوانەى بەدوای فەزایەکی مۆدێرندا دەگەڕان بۆ دۆڵەمەندکردنی روئیای خۆیان ، بەناچاری لەپاریس خۆیان دەبینیەوە . بەم شێوەیە پاریس بو بە ناوەندی دنیای تازە لە خۆرئاوا .
پاریس بە گەشەئابوری و بازرگانیەکانی ، بەشۆرش و گۆرانکاریە کۆمەڵایەتی و کەلتوریەکانی ، تەنها لەئاستی ئەوروپادا سەنتراڵ و سەرچاوەى دنیای تازەنەبو ، بەڵکو بۆ رۆژهەڵاتیش بەگشتی و رۆژهەڵاتی ئیسلامی و عەرەبیش بەهەمان شێوە بو بەناوەندی خەون بینین بە ئایندەیەک کە لەرابردو نەچێ ، ئایندەیەکی تازە و نوێ . لێکۆڵیارانی مێژو ئەوەیان ساغکردۆتەوە کە لەشکرکێشی ناپلیۆن بۆ میسر ، سەرەتای ئەو شۆکە شارستانیەبو کە کۆمەڵگای موسڵمانانی ناچارکرد بیر لەدواکەوتویی خۆیان و ئەوگەشە گەورەیە بکەنەوە کە خۆرئاوا تیایدایە .
لەسەردەمی نوێدا ، ئەمە یەکەمین زەنگی بەخەبەرهاتنی ئەقڵە لەخۆرهەڵاتی ئیسلامی پاش کوژاندنەوەى چرای ئەقڵ و بیرکردنەوە لەمێژوی ئیسلامی و عەرەبیدا لەژێرگورزی دەسەڵاتی سیاسی خەلافەت و زەبری شەرعناس و فەرمودەناسەکان ، مەبەستم کەوتنی رەوتی فەلسەفی و موعتەزیلەیە لە ململانێی لەگەڵ رەوتی ئایناسە تەقلیدی و دەسەڵاتی خەلافەتە .
هاتنی فەرەنسەیەکان بەچەک و جبەخانەو رێکخستنی مۆدێرنەوە بۆ میسر ،  هەوڵدانی ناپلیۆن بۆ گواستنەوەى بەشێک لەرۆشنبیری نوێی پاریسی بۆ قاهیرە ، دامەزراندنی چاپخانەو بایەخدان بە خوێندەواری بەشێوەیەکی گشتی ، بەدوای خۆیدا جارێکی تر پاریسی کردەوە بەسەرچاوە ، بەڵام ئەم جارە بۆ جیهانێک کەلەدواکەوتویدا خنکابو ، کەئەویش رۆژهەڵاتی ئیسلامی و عەرەبیە .
هاتنی محمد عەلی پاشا و لەژێر زەبری ئەو سەرسامی و شۆکەى هاتنی فەرەنسیەکان دروستیکردبو لە روحی برینداری رۆژهەڵاتیەکان ، دەرگای گواستنەوەى کەلتوری پاریسی نوێ بەروی ئەم جیهانەدا خستە سەرپشت . لەم رێگایەدا ئەم دەسەڵاتدارە، بەرێنمای کەسایەتیەکی دیاری ئەزهەر کە ( حسن عەتار ) ە ، لەماوەی پێنج ساڵدا نۆ شاندی بۆ پاریس نارد بۆ فێربونی زانستی مۆدێرن لەبواری خوێندنء رێکخستنی دەوڵەت و کۆمەڵگاو سود وەرگرتن لە تەکنەلۆژیای تازەى کشتوکاڵ و زانستی . هەمان کەسایەتی ئاینی ، پێشنیاری ئەوەى بۆکرد پیاوێکی ئاینی بکاتە ئیمامی ئەو گروپانە ، کەدواتر هەمان ئەو کەسایەتیە ، بوە خاوەنی یەکەمین پەرتوک لەمێژوی کۆن و نوێدا لەبارەى گەشەى پاریسی و گێرانەوەى حیکایەتی کەلتوری و گەشەى ئەم شارە بۆ عەرەب و کۆمەڵگای ئیسلامیەکان بەگشتی ، ئەویش ( رفاعە تەهتاوی ) یە .
هەرلەهەمان سەردەمدا ، کەسایەتیەکی تری ئەزهەری و مێژونوسێکی ئیسلامی ئەو سەردەمە ، بەزمانێکی ئاینی و زبر بەرهەمێکی لەبارەى شارستانیەتی فەرەنسی نوسی و تیایدا پاریسی بە شاری فاحیشەو فەرەنسیەکانیشی بە کۆمەڵگایەکی کەم ئەقڵ و بەربەری و دواکەتو و کافر ناساندبو، ئەویش ( الجبریتی ) یە . لێرەوە بەر لە تەهتاوی تەنها یەک بەرهەم لە کۆمەڵگای ئیسلامی و عەرەبیدا لەسەر شارستانیەتی فەرەنسی بونی هەبوە ، بەڵام تەنها بەرهەمەکەى تەهتاوی بەرهەمی گەشت و مانەوەو سەرنجی پیاوێکی ئاینی ئەزهەرە ، ئەوەى تر بەمەرامی نیشاندانی لایەنگری بۆخەلیفەی عوسمانی و هاندانی بەرەنگاری ئاینی بۆ فەرەنسیەکان نوسراوە ، پشتی نەبەستبو بە گەشت و وردبونەوەو سەرنجی گەریدەیی .
لێرەوە بەرهەمەکەى تەهتاوی بە یەکەمین بەرهەمی نوسراو لەبارەى پاریس و شارستانیەتی نوێی ئەوروپیەوە ئەژمارکراوە . دوای ئەو چەند کەسایەتیەکی تری موتەنەویر بەهەمان شێوەى تەهتاوی هەوڵیانداوە سەرنجی دنیای دواکەوتوی رۆژهەڵاتی بۆ پاریس و پێشکەوتنەکانی رابکێشێ ، بەتایبەت چەند گەشتیارو خوێندەوارێکی رۆژئاوای عەرەبی ، بەڵام بێگومان بەرهەمەکەى تەهتاوی و پرۆژەکەى بۆ رۆشنکردنەوەى دنیای تاریکی خۆرهەڵات بە کەلتورو ژیانی نوێی پاریس لەلوتکەى وردەکاری و کاریگەریدا دەمێنێتەوە .
دوای تەهتاوی ( محمد ڕمین بەگ) لە سێ بەرهەمیدا ، یەکیان لەژێر ناوی ( الدنیا فی باریس ) و پێشتریش لەبەشێکی گرنگی کتێبێکی تریدا ( السفر الى المۆتمر ) ، و بەرهەمی سێهەمیشی ( ارشاد البا الى محاسن اوروبا ) سەرسامی خۆی بەو گەشەکردن و پێشکەوتنانە دەردەبرێ کە لەوێ بینیویەتی . لەکتێبی سێهەمدا ، بەئاشکرا مەیلی ئەو متەنەورە دەردەکەوێ لەکۆتاییەکای سەدەى نۆزدە بۆ هاندانی کۆمەڵگاو دەسەڵاتدارانی خۆرهەڵات بۆ شوێنپێکەوتنی دنیای خۆرئاوا . لەهەمان بەرهەمدا و لەبەشێکی سەربەخۆی تایبەت بە پاریس ، کە لەلاپەرە 102وە دەسپێدەکات ، بەگەشتنیان بۆ پاریس و کێشەى گورمرگ و باسکردنی بەشێوەیەکی دورودرێژ ، دوای ئەوە باسی دابەشکردنی ئیداری و شێوازی رێکخستنی شارو رێگاو بان و بیناسازی دەکات و سەرسامی خۆی نیشاندەدا ، دوای ئەوە باسی قاوەخانەو هۆڵی شانۆو پەرستگاکانی مەسیحی و جولەکەدەکا کە بەلایەوە زۆر جوان بون ، لەگەڵ هۆتێلە زۆرو هەمەجۆرەکانی و چاپخانەو بەریدو تلگرافەکانی ، وێستگەکانی شەمەندەفەر، رۆژنامەکان کە دەڵێ لەو کاتەى کەئەوان لەوێ بون ژمارەیان 1550 بڵاوکراوەبوە ، هەمو ئەوەش لەچوارچێوەى شۆکی شارستانی و هەوڵدان بۆ راکێشانی سەرنجی کۆمەڵگا مسڵمانەکان بۆ دنیایەکی نوێ ، کە پاریس چەق و ناوەندەکەى بوە .
بەگەڕانەوە بۆ تەهتاوی وەکو یەکەمین گەشتیاری عەرەبی و موسڵمان بۆ پاریسی نوێ و ناوەندی مۆدێرنە لەساڵی 1826 دا بۆماوەى پێنج ساڵ ، ئەو راستیە رۆشنتر دەردەکەوێ کە پاریس چ کاریگەریەکی قوڵی بەسەر روحی رۆژهەڵاتی و موسڵمانی ناوبراو جێهێشتوە . ئەو هەرلەسەرەتادا، بەشێوەیەکی سادە بەڵام مانادار سێ جۆر کۆمەڵگا دیاریدەکات ، یەکەمیان نەتەوە فەرامۆشکراوە سەرەتاییەکانن ، دوەمیان نەتەوە بەبەریە درندەکانن ، سێهەم نەتەوە شارستانی و نەرم و نیانەکانن. بەلای ئەوە عەرەبی دەشتەکی نمونەى نەتەوەى یەکەمن و عەرەبی شارنشین وگەلانی ئەوروپاو فەرەنسا بەتایبەتیش نمونەى گەلی سێهەمن .
دووەمیش ئەو گەلانەن کەبەدەر لەهیچ ئاینێکی ئاسمانی و شارستانیەتێک دەژین . بێگومان ئەم پۆلێنبەندی و لێکدانەوە کۆمەڵایەتیەی تەهتاوی لەروی زانستیەوە بایەخێکی زۆری نیە ، بەڵام لەو سیاقە مێژوییەو لە زاری یەکەمین گەشتیار کە پێشکەوتنەکانی پاریسی بۆ ئێمە گێراوەتەوە بایەخێکی زۆری هەیە .
لەباسی کۆمەڵگای پاریسیدا ، دەڵێ ئەوان زۆرینەیان مەسیحین ، بۆیە رێز لەهەمو ئاینێکی تردەگرن ، بەروی هەموکەسدا پێدەکەنن و لوتفیان لەگەڵ کەسانی بیاینی زۆرە ، رێگە بەخواپەرستی ئیسلامی و هەمو ئاینەکانی تر دەدەن و رێگری لەدروستکردنی مزگەوت ناگرن . دوای ئەوەى باسی کۆی ئەو شارو ئاوەدانیانەدەکات کەلەگەشتەکەى لەقاهیرەوە تاپاریس بینیویەتی ، دای ئەوەى باسی ژینگەو جوگرافیاو سروشتی پاریس دەکات ، دێتەسەرباسی دانیشتوانەکەى، ستایشی زۆری مەیلی پاریسیەکاندەکات بۆ زانست و ئەقڵ ، سەرسامی خۆی دەردەبرێ بەرامبەر ئەو گەلەو بایەخی زۆریان بەکتێب و خوێندەواری ، باسی مۆدێلی جلوبەرگیان دەکات ، دەڵێ کەپاریسیەکان هەمیشە حەزیان لەگۆرینی مۆدێلەو لەسەر یەک ستایڵ نامێننەوە ، هەروەها حەزیان لەسەفەرو بینینی جیهانە ، سەرباری ئەوەش رێزی زۆری خەڵکی بیانی دەگرن و حەزدەکەن لەزمانی ئەوانەوە هەواڵی دنیابزانن ، تەبیعەتیان وایە کەخیانەتکارنین ، ستەم لەکەس ناکەن و بەرامبەر بەڵێنەکانیان بەوەفان ، راستگۆن ، پارەزۆرسەرفدەکەن لەخۆشی و رابواردنی ژیان ، سەرسامە بەئازادی ژنان و ئاقڵی و خوێندەواریان ، بە دەسەڵات و جوانیان ، تائەوجێیەى کەحەسرەت بۆ دۆخی ژنان لەکۆمەڵگای ئیسلامیدا دەخوازێ . لەم چوارچێوەیە کاتێک باسی سەمای ژنانی پاریسی دەکات و بەراوردی دەکات بە سەمای ژنانی عەرەب ، ئەو دەڵێ کەسەمای ئەوان هونەرەو و کارێکی ئاست بەرزە و لەگەڵ پیاوانە ، بەڵام هی ژنانی عەرەبی ء موسڵمان تەنها بۆوروژاندنەو تایبەتە بەژنانەوە .
لەباسی سیاسید ، باس لەوەدەکات کەدەسەڵاتی پاشا رەهانیەو پابەندە بایاسای گشتیەوە ، کەبەلای ئەوەوە بەشی زۆری ئەم یاسایانە دادپەروەری بەدی دێنن ، سەرباری ئەوەى بەزۆربەى یاساکان بەقورئان و سونەت ناکۆکن ، بەڵام ئەقڵ قبوڵی دەکا و دادپەروەری بناغەى ئاوەدانی و شارستانیەتە . ئەم ئیعترافە بۆئەو سەردەمەو لەسەرزاری کەسایەتیەکی ئاینی ئەزهەری ، هاندانێکی ئاشکرایە بۆ گەران بەدوای حیکمەتە دنیایەکانی ئەقڵ و دۆزینەوەى وەڵام بۆ پرسیارگەلی سیاسی و کۆمەڵایەتی .
هەرلەم سۆنگەیەوە دەستوری نوێی کۆماری ئەوکاتی فەرەنسا وەردەگێرێ بۆعەرەبی و لەناو بەرهەمەکەیدا بڵاوی دەکاتەوە . کە ئەم کارە بەتەنها بەسە بۆدەرخستنی هەوڵی تەهتاوی بۆ رۆشنکردنەوەى بیری میسریء موسڵمانان بۆ شێوازێکی نوێ لە رێکخستنی کۆمەڵگاو دەسەڵاتی سیاسی ، بەجۆرێک کە ببێتە مایەی خۆشگوزەرانی و کرانەوەى کۆمەڵگا بەگشتی . لە بارەى پێکهاتەى ئاینی پاریسەوە دەڵێ ( کاسۆلیک ئاینی زۆرینەیە ، هەندێکیشی پرۆتستانتن و جولەکەشی کەمێک لێیە ، بەڵام هیچ موسڵمانێکی لێ نیە .
لاوازی زمان و رۆشنبیری عەرەبی ئیسلامی لەگێرانەوەى حیکایەتی شارێکی مۆدێرن و ئاڵۆزی وەکو پاریس بۆ کەسایەتیەکی رۆژهەڵاتی سادەى وەکو تەهتاوی ، بەڵگەیەکی تری گەورەی ئەو گەشتەی ناوبراوە و کاریگەریەتی لەقۆناغەکانی بەرۆژئاوای کردنی دنیای عەرەبی .
دیارترین ئەو کورتهێنانەى رۆشنبیری عەرەبی لە وگێرانەوەیەدا ، ئەوکاتە دەردەکەوێ کە نوسەر دێتە سەرباسی ئەو شانۆگەریانەى کەلەپارک و هۆڵەکانی پاریس بینیویەتی ، لەسەردەمێکدا کەجیهانی عەرەبی و ئیسلامی نەک هەرشانۆگەری نەبینیبو ، بەڵکو خودی وشەى ( شانۆ / المسرح ) لەرۆشنبیری عەرەبیدا بونی نەبوە ، هەربۆیە نوسەر لەم بەشەدا دەڵێ کە لەزمانی عەرەبیدا وشەى تیاتر مورادیفی نیە ، بۆیە لەبەرئەوە وەکو خۆی و بەزمانی فەرەنسی دەینوسێتەوەو ئەکتەرەکانی شانۆش بە یاریکەر دەناسێنی ، کاتێکیش هەوڵدەدا وەسفی ستەیج ( تەختەى شانۆ ) بکات ، جارێکی تر توشی هەمان گرفتی هەژاری زمانی عەرەبی دەبێتەوە ، رەنگە هەر هەمان هۆ لەپشتی ئەوەوەبێت کە تەهتاوی یەکەمین کەسە کەشانۆگەری لەزمانی فەرەنسیەوە کردۆتە عەرەبی ، بەتەنیشت وەرگێرانی بیست و پێنج بەرهەم لەزمانی فەرەنسیەوە ء دامەزراندنی دەزگای تایبەت بە وەرگێران .
چەند ساڵێک دوای گەڕانەوەى تەهتاوی ، یەکەمین ئەنجومەنی نوێنەران لەسەردەمی خدێوی ئیسماعیل دامەزرا ، ئەمەش لەژێر کاریگەری بۆچونە نوێکانی ئەم رۆشنگەرەبوە وەکو زۆرسەرچاوە ئاماژەى بۆدەکەن .

کلیک بکەرە سەر سمبولەکان ، ئەم بابەتە بنێرە بۆ هاوڕێکانت

Este sitio web utiliza cookies para que usted tenga la mejor experiencia de usuario. Si continúa navegando está dando su consentimiento para la aceptación de las mencionadas cookies y la aceptación de nuestra política de cookies, pinche el enlace para mayor información.plugin cookies

ACEPTAR
Aviso de cookies