دکتۆر کەمال میراودەلی : مێشکی مشک و ئەو شەوەی بووم بە شکسپیر .

(١)

ئەو دیوانەی لە دەستم چوو – و لە بیرم ناچێتەوە!!

ئەوەی لە تایبەتمەندیی ژیانی ئینسانیدا لای من موعجیزەی موعجیزەکانە : خەونە . من ، دوای زۆر ئەزموون و رامان ، گەر جیاوازییەک لەنێوان خەون و ژیانی رۆژانەی بەرهەستدا ببینم ، ئەوەیە کە خەون دەوڵەمەنترە ، چڕترە ، فراوانترە ، سوپەرناتورالیی و گەردوونیی ترە و رەگەکانی لە سەرەتا هەرە سەرەتاییەکانی بوونی مرۆڤەوە ، لە هەر کوێیەکەوە هاتبێت ، تا ئەمڕۆ درێژ بۆتەوە . ئەوەندە گرنگی بەخەون دەدەم هەوڵ دەدەم لە خەونبینینیشدا ئاگام لێ بێت کە خەون دەبینم . کە ئەمە دیارە مەحاڵە بەلام رێکەوتووە کە خەونم بینیوەو بە خۆم وتوە: ئەوە راست نییە خەون دەبینی!

شتی وا لە خەوندا دەبینم ، دوایی بە قووڵیی بیریی لێدەکەمەوە ، بەراوردی دەکەم ، بە هێچ جۆر بەشیک لەدنیای ئەزموونی هەست و زانستی خۆم نین ، نە لەپرۆسەی ژیانمادا ئەزموونم کردوون ، نە لەکتێببدا خوێندوومنەوە ، نە بەخەیاڵ بەرزەینم کردووون : شوێن ، کەسان ، گیانلەبەران ، رووداوان ، وێنەو سەیروسەمەرەی بێ ئامان ، هتد … .

ئەدی لەکوێوە دێن ؟ بۆ لەگەڵ بەخەربوونەوەمان ون دەبن ؟

بۆ تا خەو هەبێت خەونیش هەیەو نابڕێت ؟ چاوگەی بیکۆتاییان لە کوێیە ؟

بۆجۆری خواردن و خەوتن ، وەک دەڵین ، خەون دروستدەکات ؟

ئەو پرسیارانەن کە وەلامیان نییە .

گەر وەک ژمارەی مرۆڤ بۆی بچین : هەر شەوەی بلیۆنەها خەون دەبینرێت ؟

بۆ مرۆڤ نەتوانێت وەک لایەنیکی ژیانی سەرزەمین و هۆشیاری لێکنەدراوەی هەوڵی کۆکردنەوەو لێکۆڵینەوەو بنج دۆزینەوەو کۆنترۆلیان بدات ؟.

خەونی رووداویش لێگەرێ ، کە ئەوەندە پلۆت ونەخشەسازییان ریکوپێکە ، وەک ئەوە لەماەی یەک دوو دەقیقەدا فلیمێكی باش دەرهێنراوی رووداوێکت ببینی کە زۆرجار خۆت یەکێکی لە پالەوانە ناچارییەکان گەر پاڵەوانی سەرەکیش نەبیت ئەوە لە سەر شاشەی مێشکی تۆدا روو دەدەن .

خەونێک قەت لە بیرم ناچێتەوە کە ڕووداو نەبوو ؛

لە خەونمدا دیوانێکی شیعری ٦٠٠ لاپەرەیی لە بەرگێکی ڕەقدا بە دەستمەوە بوو .

دانەرەکەی کێ بوو ؟ خۆم .

بە چ زمانیك : ئینگلیزیی .

ئاستی ئینگلیزیەکەش زۆر لە ئینگلیزی شەکسپیر و شاعیرانی ئینگلیز باڵاترو بەهێز تر .

لاپەرە دوای لاپەرە هەڵم دەدایەوە ، دڵخۆش بووم کەدیوانێکی شیعریی ئەوەندە بالام بەو بەرگە رەش و رەق و چاپە نایابەوە بلاو بۆتەوە .

ئێستاش وینەی بەرگەکەم لە بەرچاوە ؛ لاپەرەکانی ناوەوەشی کە هەر هۆنراوەی لەیەک لاپەرەدا نووسرا بوو . واتە گەر هۆنراوەکە کورتێش بوایە وەک چوار دێڕ هێشتا یەک لاپەرەی تەواوی بۆ تەرخانکرابوو . گەر درێژ بووایە دەچوو بۆ لاپەڕەی تر .

کتێبەکەم بەدەستەوە بوو ، تازە بلاو ببۆوە ، یەکمجار بوو بەدەستیەوە بگرم ، لەخۆشییا ئەولاو ئەولام پێ دەکرد ، دوایی دەستم دڕێکژ کرد لەسەر مێزەكەی بەردەممی دانێم .

کە نیوە – خەبەرم بۆوە ، دەستی ڕاستم لەملاو لەولا دەکوتا هەروام زانی کتێبەکەم بەدەستەوەیە ؛ لەپڕ هەستم کرد خەون بوو : ئای کە حەسرەتێکی گەورە بوو : هەر دوو سانیە پێشتر وەڵلا کتێبەکەم بەدەستەوە بوو ، راستیی بوو ، ٦٠٠ لاپەرە ، بەرگێکی رەشی رەقی وەک کتێبە کلاسیکییەکان هەبوو ، دەمخوێندەوە ، بۆ کوێ چوو ؟.

چەند دیڕێکم لە بیر مابوون ویستم بیاننووسمەوە ، تاقەتم نەبوو هەستم ، چەند جار دووبارەم کردنەوە تا لە بیرم نەچنەوە ، بە دەم دووبارەکردنەوەیان خەوم لێکەوتەوە ، بەیانی ئەوانیشم لە یاد چوو بوون .

یەکەم دیوانی شیعرم بە ناوی [ هەنگاوەکانی رێبواریکی ماندوو ] بوو ؛ هۆنراوەی دڵداری و سروستپەروریی رۆمانسی ناسک بوون . لە تەمەنی ١٥-١٨ دا نووسی بوومن . باوەرم بەخۆم نەبوو بلاویان بکەمەوە ، . لە کتێبخانەکەمدا لەگوندی مەرگە لەگەڵ کتێیبەکانی ترمدا وەک شوێنی دوور کە دەستی وێرانکاری دوژمنی ناگاتێ ، دامنابوون . دوای ئاشبەتاڵ سوپای داگیرکەر گەیشەتە گوندەکەی ئێمەش لەوێش هەموو کتێبخانەکەی خۆم و باوکم و کتێیبەکانیان لە ناو بردن .

تا ئێستاش چەند پەرۆشی ئەو دیوانە نۆبەرە جوانەمەرگەمە !

بەلام باوەڕ بکەن هێندەو زیاتریش پەرۆشی دیوانە ئینگلیزییە شەکسپیرییەکەمە .

جیاوازیان چییە ؟ دیوانەکەی هەرزەکاریی وەک خەون ون بوو . دیوانەکەی تریش وەک خەون لە بیرم ماوەو لە بەرچاومە .

چ جیاوازی هەیەیە دیوانێکی شیعریی قەبە لە کتێبخانەی بەریتانیی بخوازی بیخوێنیەوەو بیبەیەوە بگەرێتەوە سەر رەفەی خۆی . کە رەنگە قەت جارێک تر نەیبینیویەوەو لە بیریشت بچێتەوە کە خواستووتەو خوێنددوتەتەوە .

دیاونە شیعرییە ئینگلیزییە خەونییەکەشم هەر وایە . بەس ، نازانم دەبێت لەسەر چ رەفەیەکی کتێبخانەکانی مێشکمدا شوێنی خۆی گرتبێت و مابێت ، یان لەدنیای فۆرمە ئایدیالەکاندا کە ئەفلاتون باسیان دەکات ، وێنە ئەسڵییەکەی هەڵگیرا بێت !

(٢)

سازکاری خەو و خەزنەی کتێب .

زۆر جار خەونی سوپەرناتورالی ئەفلاتونی لەم چەشنەم بینیون . هەر نەبێ ئەوە ئاشکرایە کە ئەوە منم ئەو خەونانە دەبینم ، زەمینەو شانۆی خەونەکان مێشکمە ، لە مێشکما هەلدەقولن و روودەدەن ، کاتی روودانەکانیان کاتی خەوتنە. کە هەستای دەڕۆن ، نە ئاسەواریکیان لە مێشکدا دەمێنێ ، مەگەر لە بیرت بمێنن و بیانگێریەوە ، نە لەسیناریۆکاندا رەنگ دەدەنەوە .

زۆر جار بیرم لەوە دەکردەوە : بڵیی رۆژێک بێت سازکارێک [ جیهازیک ] ی ئەلەکترۆنی ، کۆمپیوتەری ، ئینتەرنێتی ، دروست بێت شەو خەونەکان تۆمار بکات ، یان لەرەی مـێشک تەرجەمەکات و رووداوەکان ڤیدیۆ بکات ، یان هەر نەبێت خەزن [سەیڤ] یان بکات و دوایی مەتەلەکانیان بکرێنەوە ئەوسا هەر ئەوە نا کە بەرهەمی خەونەکانمان دەست دەکەوێتەوە ، بەلکو تێگەیشتنی خەونەکانمان یارمەتیمان دەدات لەخۆشمان و شوێنی خۆشمان لە گەردووندا تێبگەیت ، نەک تەنیا ئەوخەونانەی دەشێت دروست یان نادروست لێکدانەوەیەکی جینسییان بۆ بکرێت ، وەک فرۆید دایمەزراندووە ، نا ، هەموو خەونێک ئەوانەش کە نازانی لە کوێوە دێن و سەرچاوەیان چیەو ئەرکەکانیان بە مەزەندەش دیار نییە .

ئیستا گرفتی خەوم هەیە : چەندجار چوومە لای دکتۆر . ئاخری پێیان وتم : دەبێ زانکۆلی [ لێکٶلینەوەی زانستی ] بنکاری خەوت بۆ بکەین . گوتیان: سازکار [ جیهاز ] ێکی ئەوەندە پێشکەوتووی تازە هەیە کەدوو شەو دەبێت بەکاری بهێنیت : چاودێری خەو ، کاتەکان ، هەستان وهەڵنەستان ، خەونبینین ، هەناسە دان ، بەکورتی هەرچی پێوەندی بەخەوتن و کات و پرۆسەی خەوتن و بەخەبەرهاتنەوە هەیە دەکات . تەنانەت زەبزەبەکانی مێشک تۆمار دەکات و دوایی دکتۆر هەموو ئەم داتایە لێکدەداتەوەو چارەسەرییەکت بۆ دادەنێت .

منیش یەکسەر دیوانە شەکسپیرییەکەم بیرهاتەوە ! گوتم دکتۆر : من هەر خەریکی نووسینم و خەون بە نوویسینەوە دەبینم . هیوادارم کە زەبزەبەکانی مێشکمتان تەرجەمە کرد ، دیوانێکی گەورەی شیعری لێ بەرهەم بێت ، بەهەر زمانێک بێت قەی ناکات . .

(٣)

مێشکی مشک و مرۆڤ

ئایا ئەمە دەبێت بەراستی ؟ دیوانەکەم دەستدەکەوێتەوە ، یان سازکارە خەوزانەکەی دکتۆر بۆم دادەنێت ، رۆمانێک لە مێشکم دەردەهێنێت ؟

راستیی هیچ شتێ مەحال نییە ، راستییەکانی ئەمڕۆ [ لەم ئینتەرنیتەوە کە ئەم وتارە بە هۆیەوە لە سانیەیەکدا بە هەموو دنیا دەگات ] ، تا زۆر شتی تر کە هێشتا نایزانین ، مەحاڵی دوینێ بوون .

خوێندنەوەی میشک و بیرەکانیش دوور نییە ببێتە راستییەکی رۆتین هەرچەند ترسناکیش بێت .

ئەوەم بۆیە نووسی چونکە ئەمرۆ ئەو هەواڵە بلاو بۆتەوە کە لەخوارەوە لە گاردیان – ی بەریتانییەوە تەرجەمەی دەکەم :

[[ بەستنەوەی بیرکردنەوە : زاناکان مێشکی مشک بە بەکارهێنانی ئینتەرنێت بە یەکەوە دەبەستن . زاناکان ئافەرین لە لە دایکبوونی یەکەمین کۆمپیۆتەری ئۆرگانی دەکەن .

زاناکان مێشکی دوو زیندەوەریان بە یەکەوە بەستووەو دوایی وایان لێکردوون زانیاری هەستیی بگۆڕنەوە ، کە زاناکان بە هەنگاوێک بەرەو دروستکرنی یەکەم کۆمپیوتەری ئۆرگانی دادەنێن . ئەو تیمە زانایانەی ئەمریکی مێشکی دومشکیان بە سازکارێک کە پێی دەوترێ : گەیەنەری مێشک – بە – مێشک یەکەوە بەستووە بە ئەنتەرنێت پێوەندییان لە نێواندا دروست کردوون . مشکەکان هەزاران میل لەیەکەوە دوورن . یەکێکیان لە زانکۆی [ دیوک ] ە لە دۆرهام [ لە بەریتانیا ] ، ئەوی تر لە ناتال ە لە بەرازیل .

ئەم زانکۆییە [باسی زانستی] لە لایەن میگوال نیکۆلالیس ەوە سەرپەرشتی دەکرێت کە پسپۆری لە دروستکردنی ئەو سازکارانە هەیە کەوا دەکا کەسانی ئیفلیج و سڕ بتوانن کۆمپیوتەرو دەستوقۆلی رۆبۆتی بەهۆی بیرکردنەوەی خۆیانەوە کۆنترۆل بکەن و بەکاربێننن . نیکۆلالیس ، دەلێ : ئەو ئەزموونانە نیشانیان دا ئێمە پێوەندی زۆر بالای راستەوخۆمان لەنێوان دوو مێشکدا دروست کردووە ، راستییەکەی ئێمە ئەوە دروست دەکەین کە ناوم ناوە : کۆمپیوتەری ئۆرگانی [ ئەندامیی ].”

زاناکان ، دەریانخست مشکەکان دەتوانن زاسنتی هەستیی یەکتر هاوبەش بکەن و کاری لەسەر بکەن بە بەستنەوەی کارەبایی مێشکیان بەیەکترەوە لەڕێگای تۆڕی ئیلیکترۆنەوە کە دەگەیەنرێت بە توێکلی مێشک ئەو بەشەی مێشک کە بەرپرسیارە لە پرۆسەکردنی جوولە . مشکەکان مەشقیان پێکراوە کە دەسکێک بپەستن ئەگەر ئەگەر تیشكێکیان بینی بەسەریا دەروا ، کە ئەمەیان کرد لە پاداشتدا ئاویان دەدرێتێ ، مشکەکان لە شوێنگەی جیا دادەنێن. کە دەسەککەی پەستی، [ بۆ خوارەوە پالی نا ] ئەوا راستەوخۆ شێوەسازێکی ئەلەکترۆنی مێشکی دەنێردرێ بۆ مشکەکەی تر . لەو ئەزموونەی کراوە مشکەکەی تریش بە سەرکەوتوویی لە %٧٠ وەلامی مشکەکەی تر دەداتەوە بەپەستنی دەسکەکەی خۆی . ئەوەی جێگای سەرنجە ئەوەیە کە تێگەیشتن لەنێوان هەردوو لادا هەبووە ، گەر ئەو مشکەی پەیامەکەی بۆ دەنێردرێ وەلامی نەدایەوە ئاوی نادرێتێ ، لەمەوە رەفتاری خۆی دەگۆڕێ و دوایی کارەکە بۆ مشکەکەی تر ئاسانتر دەکات . ئەوسا پێوەندییەکە لە رێگای ئینتەرنێتەوە لەگەڵ مشکی زۆر دوور دروستکران و سەلمێندار کە مشکەکان دەتوانن پێوەندی لەگەل یەکتردا ببەستن . نیکۆلایلس دەلێت : ئەوان لە داهاتوودا دەتوانن مێشکی چەندین زیندەوەر بەیەکەوە ببەستن بۆ حەلکردنی ئەو گرفتانەی کە بەتەنیا ناتوانن حەلیان بکەن.”

لە لیدوانێکدا دەربارەی ئەم داهێنانە پسپۆری ئەخلاقییاتی نیۆرۆتەکنۆلۆجییەکان ئەندرێ ساندبێرگ دەڵێت: تاقە هۆکارێک کەوا دەکات مرۆڤ بتوانێت ئەم گۆی زەمینە بەرێوەبەرێت ئەوەیە کە ئێمە زۆر باش سسیتمی گەیاندن و رێکخستنی زانیاری بەرێوە دەبەین . گەر وانەبوایە ، هەرچەندە کە لە زیندەوەرانی تر ، زیرەکترین ، نەماندەتوانی کۆنترۆلی زەمین بکەین .

مرۆڤ تا ئێستا زانیاری ئەوەی نییە چۆن بیرەکان کۆدکراون و چۆن دەتوانرێت لە مێشکێکەوە بۆ مێشکێکی تر دەنێردرێن .

زۆربەی ئەوەی لە مێشکی من دایە ، تەنیا وەک ساندبێرگ دەلێت : رەشنووسی ئەوەیە کە دەشێ ئێمە بەراستی ئەنجامی بدەین . زۆرجار نامانەوێ ئەو رەشنووسانە ئاشكرا کەین . زۆریشیان بەر لەوەی کاریان لەسەر بکەین تێدەپەڕن ” راپۆرتی ئایەن سامپل ، گاردیان ، تەرجەمەی راپۆرتەکە تەواو “

هەموو هەنگاوە زانستییە سەختەکان لەمشکەوە بۆ مرۆڤ دەستپێدەکەن .

با چاوەڕێ بین: داخۆ دەتوانین خەونەکانمان بخوێنینەوەو [ شێر] و [ خەزن] و [ ئێدیت] و [دیلیت] یان بکەین .

http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21604005

2,238 جار بینــراوە لەڕەهێڵپۆست

Este sitio web utiliza cookies para que usted tenga la mejor experiencia de usuario. Si continúa navegando está dando su consentimiento para la aceptación de las mencionadas cookies y la aceptación de nuestra política de cookies, pinche el enlace para mayor información.plugin cookies

ACEPTAR
Aviso de cookies