yusf

یوسف عزەدین : پاساژێک بۆ تێڕامان لەهەندێک شت .

لەنێو زۆرێک لەحیکایەت و ئەفسانەکاندا ئاوێنەیەک هەیە دنیات پیشان دەدات ، نەزانراوەکانت پێدەڵێت : ئامۆژگاریت دەکات ، سەربارى زۆر شتى تر . ئەمە شتێکى خەیاڵییە ، بەڵام ئاخۆ سەیر نییە تەکنەلۆژیا لەمڕۆدا ئەم خەیاڵەى بەچەشن و شێوەیەک کردبێتە واقیع . یان کاتێک دەگەڕێینەوە بۆ زۆرێک لەتێورییەکان ، دەبینین چۆن پێشوەخت لەمنداڵدانى یۆتۆپیادا دروست بوون ، ئەگەر بمانەوێت لەچەمکى هیترۆتۆپیاکەى ” میشێل فۆکۆ ” تێبگەین ، دەبینین بەتێڕوانینى نێو ئاوێنەیەک دەچێت کەکەسێک بەتێڕوانینى دەگاتە حەقیقەتى بوونى شتەکان و بەڵام لەهەمان کاتیشدا نەبوونیان چونکە ناتوانێت تەجاوزى ئەو خاڵە بکات کە شتەکانى لەوێدا پیشان دەدەن .

شێوان و شپرزەییەک هەیە لەزەینى مرۆڤدا ، سڕینەوە هەیە ، قەناعەتى نامۆ و سەیر هەیە ، نازانم ئێمە چەند دەتوانین قەناعەت بەمەسیحییەکى باوەڕدار بکەین کەمەسیح زیندوو نابێتەوە ، یان ئەوەى کەلەبارەى قدیسە ” ڤیرۆنیکا ” ەوە باسدەکرێت راستى نییەو تەنها چیرۆکێکى خەیاڵییە ، دیارە ناتوانین چونکە باوەڕیان وایە ” ڤیرۆنیکا ” ئەو ئافرەتەیە کەبەدەستەسڕەکەى دەمووچاوى مەسیحى سڕیوەو وێنەى دەمووچاوى مەسیح لەسەر دەستەسڕەکەى ماوەتەوە . ئاخۆ ئەمانەو چەندین نموونەى تر ، راستین ، خەیاڵن ، وەهمن ، خورافەن ، فێڵن .
باشە خۆ ئەمانە لەلایەن ئایینەکانەوە بەناوى راستى و حەقیقەتەوە پێشکەشى خەڵکى کراون و خەیاڵێکى ئەدەبى نین ، بەڵام لەروویەکەوە خەیاڵێکى ئێستەتیکین بۆ جوانکردنى ئەو جۆرە باوەڕانە و شاردنەوەى ناشرینییەکانیان ، ئەمە جگە لەوەى رەنگدانەوەى ئەو جۆرە خەیاڵاتە لەئایینەکاندا بۆ بەرگرتنە لەبیرکردنەوەو پرسیارکردنى لۆژیکى ، چونکە باوەڕە ئایینى و خورافییەکان لەدنیاى لۆژیکیدا ناتوانن بمێننەوەو تێک دەشکێن ، دەبێت لەپشت ئەفسانەو خەیاڵات و خورافاتدا خۆیان بشارنەوە . بەڵام رۆژ بەرۆژ ژمارەى باوەڕدارانى هەموو ئەم شتانە لەزۆر بووندایە ، لێرەدا نامەوێت باس لەوحیکمەتە بکەم کەلەپشت ئەم بەرەوپێش چوونەیاندا هەیە ، ئەمە شتێکیش نییە تایبەت بێت بەکۆمەڵگە دواکەوتووەکان ، بڕوانە گروپى ” داودییەکان ” ى ئەمریکا ، کۆمۆنیتییەکى سەر بەخۆیان هەیە بانگەشە بۆ فرەژنى دەکەن ، منداڵانیان بەچەشنێک پەروەردە دەکەن کەهەمیشە بەڕک و کینەوە بڕوانێتە دنیاى دەرەوە و ئامادە بێت لەداهاتوودا بەرپەرچى سوپاى بابل بداتەوە کە بەتەسەوورى ئەوان لەهەر ئان و ساتێکدا بۆیان هەیە هێرش بکەنە سەریان ، ئەمە جگە لەخۆشەکردنى منداڵان بۆ بەرگەگرتنى لێدان و ئەشکەنجە کەهەر لەمنداڵییەوە لەلایەن باوان و مامۆستا ئایینییەکانەى خۆیانەوە رووبەڕووى دەبنەوە ، ئەمەو زۆر شتى تریش سیماى هەوڵدانى ئەو گروپەیە بۆ دووبارەکردنەوەى مێژوو و دروستکردنەوەى توندڕەویى و دەمارگیرییەک بۆ بەگژداچوونى هەموو ئەوەى کە لەدنیادا هەیە ، سەربارى خۆچەکدارکردن و مەشقکردن . لەکۆتاییەکانى سەدەى پێشوودا پاش پەنجاویەک رۆژ لەبەرگرى باڵێکى سەر بەو گروپە ، هێزە حکومییەکانى ئەمریکا توانیان بەرگرییەکەیان دابمرکێننەوە ئەویش پاش سوتاندنى ئەو کڵێسایەى کەلەنێویدا بوون و کوژرانى زۆربەیان .
باشە ئەگەر دنیاى راستەقینە پڕبێت لەدەیان نموونەى لەو چەشنە ، پڕ بێت لەوێنەو پەیکەرى سەرکردەو سەرۆکە خوێناوییەکان ، پڕ بێت لەو هێمایانەى مرۆڤ زەلیل دەکەن ، پڕ بێت لەو گوتار و وەعزانەى رۆح ژەهراوى دەکەن ، پڕ بێت لەسەماى سیاسییەکان ، وەک ” میلان کۆندێرا ” لەرۆمانێکیدا لە زمانى ” بۆنتۆڤین ” ـەوە ئاماژەى پێدەدات و باس لەوە دەکات کە سیاسەتچییەکانیش لەپێناو گەیشتنە دەسەڵات سەما دەکەن ، ئاشکراشە هەلوەسە و هستیریاى دەسەڵات گرتنە دەست ، دنیا وێران دەکات ، دەنگ و رەنگى تاکەکانى کۆمەڵ دەگۆڕێت ، چەندین داستان و ئەفسانە و حیکایەتى بوونى خۆیمان پێئەزبەرە دەکات ، سەدان جار لەناوەوە تێکمان دەشکێنێت . بۆیە ئاخۆ سەبارەت بە خەیاڵى ” بۆرخیس ” لەچیرۆکى ” یۆتۆپیاى پیاوێکى ماندوو ” دا ، دەتوانین بڵێین فێڵە لەواقیع ، کاتێک سەبارەت بەنەمانى دەسەڵات و حکومەتەکان لەزەمەنێکى یۆتۆپیایدا لەزمانى کەسایەتییەکى چیرۆکەکەیەوە ، بەرانبەر بەپرسیارى ” حکومەتەکان چییان لێبەسەر هات ؟ “، دەڵێت : بەرەبەرە پشتگوێخران ، حکومەتەکان داواى هەڵبژاردنیان دەکرد ، باجیان کۆدەکردەوە ، دەستیان بەسەر سامانەکاندا دەگرت ، فەرمانى گرتنى خەڵکیان دەردەکرد ، سانسۆریان دەسەپاند ، ئیدى لەسەر زەوى کەسێک نەما گوێڕایەڵیان بێت ، رۆژنامەکان دەستبەردارى بڵاوکردنەوەى هەواڵى کاربەدەستانى حکومەتەکان و وێنەکانیان بوون ، هەر بۆیە دەبوو سیاسییەکان ئیشێکى شەریفانە بدۆزنەوە ، هەندێکیان بوونە کەسى کۆمیدى و هەندێکى تریشیان بوونە بانگەشەخوازى ئیمانى باش .
ئەگەر سەرنج بدەین دەبینین هەموو ئەو ناوهێنان و چەمک و زاراوە و ناوانەى کەلەگڤتوگۆکەماندا بەکارمانهێنا ، پێش ئەوەى هەر شتێک بن ناون ، جا دەبێت پرسیار لەوە بکەین ئاخۆ ناو چەند لەنێو واقیعدایە یان لەدەرەوەى واقیع و دەبێت واقیعیش بۆ خۆى چیبێت . ” هانیباڵ ” و ” کارتاجە ” دوو ناون کەلەدووتوێى کتێبەکانى مێژوودا تێکەڵ بە کۆمەڵێک رووداو تائێستا ماونەتەوە . بەڵام چۆن ناوێک ، ناوێک بەخۆکوشتن و ونبوونى هانیباڵ لەچیاکانى ئاڵپ _ دا و رووخاندن و وێرانکردن و سڕینەوەى هەموو سیمایەکى ژیارى و کولتووریى ” کارتاجە ” بەدەستى رۆمانییەکان هەیەو ماوە . نەمانى هانیباڵ و سڕینەوەى تەواوى سیماى شارێکى وەک ” کارتاجە ” بەچەشنێک کەسەربازە رۆمانییەکان یەک ساڵى رەبەق خەریکى دەرهێنانى هەر بەرد و دارێک بوون کەپێشتر لەو شارەدا هەبوو ، هۆکارى مانەوەى ئەفسووناوییانەى ئەو دوو ناوەن جیاواز لەهەر ناوێکى تر . بەڵام ئەمە تێڕوانینێکى سەرپێییانەو رووکەشیانەیە ، کاتێک بتەوێت بیانهێنیتە نێو دنیاى ئەدەبەوەو تەوزیفیان بکەیت .
بەبێ تەجاوزکردنى تەلیسمى ئەو دوو ناوە وەک ئەوەى هەن ، ناکرێت کار بۆ بینینى دیوێکى دیکەى شتەکان بکەیت . هەروەک چۆن بەبێ تەجاوزکردنى ناوى ژانرە ئەدەبییەکان ، ناتوانین لەماهیەت و خەسڵەتەکانى تێبگەین ، خۆزگە هەموو ئەوەى لەدنیاى ئەدەبیاتدا دەگوزەرێ بێناو بووایە . کاتێک لەمابەینى دوو ناوى وەک چیرۆک و واقیعدا قەتیس دەبین ، ناکرێت نەشڵەژێین ، بەتایبەت کەپرسیارێکمان رووبەڕِوودەکرێتەوە ، چونکە هەر یەک لەئێمە وەک خۆى دەیان پرسیارى هەیە ، نووسینى ئەدەبى هێندەى تێڕامان و بیرکردنەوەیە ، زۆر لەوە زیاتریش بینینە ، روانینە ، کەشفکردن و گەڕانە . تەنانەت ئەمە نەک هەر لەئەدەبیاتدا بەڵکو لە هەندێ لەبوارەکانى ترى نووسینیشدا هەر وایە ، بەتایبەت بوارى سایکۆلۆژى ، بۆنموونە ئەوداڵبوونى هەندێک لە سایکۆلۆژیستە غەیرە رۆژهەڵاتییەکان بۆ دۆزینەوەى هێزو سیحرى ئەو دێڕەى ” تاریقى کوڕى زیاد ” کەتوانى لەمیانەى گوتنییەوە ئیسپانیا داگیربکات سەرسامى کردم ، ئەمە گەڕانەوەیەکى جوانە بۆ دۆزینەوەى پەنهان و نهێییەکانى شکستى خۆرئاوا لەزەمەنێکدا ، جا ئەم پیاوە پێش گوتنى ئەو دێڕە سیحرییەى گرەوى جەنگى پێبردەوە ، شتێکى ترى کرد ، شتێکى بێوێنە ئەویش سووتاندنى هەموو کەشتییەکان بوو ، هەر ئەمەش بوو چەکدارەکانى تاریقى کوڕى زیاد ى سەرەتا شڵەژاند و دواتر پاش زانینى ئەو راستیەى کەلەیەک رێگاچارە زیاتریان لەبەردەستدا نییە ئەویش سەرکەوتنە ، سەرکەوتن .
دەبینین چۆن ئەو جۆرە ئەقڵیەتانە دەیانەوێت ، سەرەداوى بێهێزى و تێکشکانى خۆیان لەزەمەنێکدا لەکاریگەرى دێڕێکەوە یان کردارێکەوە بەدەست بهێنن و زۆر بەجدییەتەوە کار بۆ کەشفکردنى ئەو هێزە شاراوەیە دەکەن ، کە زۆر لەژمارەى چەکدارەکانى تاریقى کوڕى زیاد زیاتر و لەباڵایان بەرزتر و لەقەڵافەتیشیان گەورەتر بووە .
ئەدەب بەبێ خوڵقاندنى فانتازیاو ئەتمۆسفێرێکى تایبەت ئاستەمە جوان بێت و تواناى راکێشانى خوێنەرى هەبێت ، گرنگى فانتازیاش لەوەدایە ئەو جیهانەى کەدەیخووڵقێنێت وەک دنیایەکى راستەقینە و هەبوو دەیهێنێتە پێشچاومان ، لەگەڵ ئەوەى جودایە لەلۆژیک و یاسا سروشتییەکان ، چونکە فانتازیا وەک رەگەزێکى گرنگى ژانرە ئەدەبییەکان لۆژیک و یاساى خۆى هەیە . ” ئەپتەر ” دەڵێت : لەقوڵایى فانتازیاى گێڕانەوەى نوێدا ، گومانێک لە شوێنى ئەو دنیایە هەیە کەحیکایەت بەرجەستەى دەکات ، ئاخۆ ئەم دنیایەیە یان دنیایەکى تر ، هەر ئەم پرسیارەشە وا لەهاملێت دەکات سەبارەت بەتارمایییەکە نەزانێت ، ئاخۆ وەهمە یان شەیتانە یاخود فریشتە ، یان باوکە مردووەکەیەتى .
خوێندنەوەى ئەدەبیاتى فانتازى موجازەفەى خوێنەرى دەوێت ، بۆ خۆدان لە پاساژ و میتافۆرەکان و گریمانە سەیر وسەمەرەکان و وەدووکەوتنى ئەوەى کەلەپانتایى پەرەگراف و دێڕەکاندا ئەندێشەکراوە و هاتۆتە بوون . دیارە دەبێت ئەندێشەکردن و وەهمیش جیا بکەینەوە ، ” کۆلردج ” یەکێکە لەوانەى وەهماندن و ئەندێشەکردنى جیاکردۆتەوە ، چونکە تۆ تەنها لەرێى ئەندێشەکردنەوە دەتوانیت دەقێکى ئەدەبى بخوڵقێنیت .” دانتى ” فانتازیاى بەخەونى ئەقڵ شوبهاندووە ، خەون سەرچاوەیەکى بێکۆتایە ، لەخەوندا تەجاوزى سیستەم و یاسا و رێساکان دەکرێت ، هەروەک چۆن لەئەدەبیاتى جوان و جدیدا تەجاوزکردن تەوەرەى سەرەکییە . لەخەوندا ناشوێن و نازەمەن هەیە ، بێباوەڕى هەیە ، ترسان هەیە ، دەنگ و سەداو دەنگدانەوە هەیە ، سەفەرى بێکۆتاو رکى بێسنوور و خۆشەویستى سەیر و سەمەرەى تارادەى تواندنەوە و سووتان و فەنابوون هەیە ، خەونە کەئێمە دەباتە نێو وێڵگەکانەوە و ونمان دەکات .
بۆرخیس دەڵێت : خەون داهێنانە ، هەروەک چۆن بێداریش داهێنانە ، بەڵام خەون هەمووى لەخودەوە دێت ، لەکاتێکدا بێدارى زۆرى لەدەرەوە دێت و سەرچاوەکەى خود نییە ، هەربۆیە جیاوازى جەوهەریى خەون و بێدارى لەوەدایە ، ئەزموونى خەون دەتوانیت خۆت بیخووڵقێنیت و دایبهێنیت چونکە لەخودەوە دروست دەبێت . کاریگەرى واقیع لەسەر ئەدەب ، تەنانەت ئەگەر جۆرە ئەدەبێک هەوڵیش بدات واقیع وەک خۆى بخاتە روو ، بەڵام دواجار واقیعێکى گریمانکراوە ، مەگەر لەهەندێ قوتابخانەى ئەدەبیدا کتوومت خۆى بێت .
کاتێک گریگۆر سامسا دەبێتە قالۆنچە بۆ ئەوە نییە خوێنەر باوەڕبکات کە بەڕاستى ئەو بۆتە قالۆنچە . کافکا ئەم بنەما ناماقوڵە لۆژیکییەى بۆ کەشفکردنى دنیاى ناوەوەى پاڵەوانەکە خستۆتە گەڕ ، ئەگینا بوونى گریگۆر سامسا بە قالۆنچە بەبێ خستنە رووى ئەوەى پێشتر بەسەریدا هاتووەو ئەوەى دواتر بەسەریدا دێت هیچ مانایەکى نییە ، لەکاتێکدا لەگۆڕانیدا هەموو یاسا سروشتییەکان پشت گوێدەخرێت کەچى ناتباتە نێو دنیایەکى ئەفسانەیى یان سیحریى بەڵکو لەم دنیایەدا دەتهێڵێتەوە ، خۆى گرنگى ئەو دەقەش لەوەدایە .
ژاک دریدا گوتەیەکى جوانى هەیە سەبارەت بەنووسین کە دەڵێت : دواجار هەموو ئەوەى کەنووسیوومانە ئیدى هى ئێمە نییەو لەئێمە بەدەرەو بەدەر لەویست و خواستى ئێمە دەکەوێتە جووڵەو دەبزوێ … پاش نووسینى کتێبێک دەبمە تارمایى و هەروەک ئەوەى کەوون بوووبێتم ، چونکە شوێنەوارێکم بۆ داهاتوو جێهێشتووە کەمن تێیدا مردووم . هەر لەم بۆچوونەى دریدا – وە دەگەینە ئەو راستییەى کەنووسەر پاش نووسین ، بۆ خۆى بوونەوەرێکى ونبووە ، تارماییە و چەشنى پێوەندى لەگەڵ تێکستدا دەگۆڕێت . پێم سەیرە هەن دەتوانن بەدوورودرێژى باس لەکەسایەتى و رووداوەکانى نێو دەقەکانیان بکەن و تەنانەت بەرگریش لەکەسایەتى و رووداوەکانى نێو نووسینەکانیان بکەن و رەتى ئەوانە بدەنەوە کەبەپێچەوانەى تێڕوانینى ئەوان لەدەقەکانیان حاڵى بوون .
من ناڵێم نووسەر بۆى نییە هیچ لەبارەى دەقێکى خۆیەوە بڵێ ، بەڵام نەک ئەو چەشنە گوتنەى کەتارادەیەک لەئەدەبیاتى کوردیدا باوە ، لەنووکەوە هەموو ئەوەى کەنووسیوویەتى وەک خۆى بۆت دەگێڕێتەوە ، ئیدى شتێک لەباس و خواس و حیکایەتى چۆنیەتى نووسین و گینگڵدان و بگرەو بەرە رۆحییەکانى خۆشى تێکەڵ دەکات ، شێلگیرانە داکۆکى لەهەموو ئەوە دەکات کەنووسیوویەتى ، بەچەشنێک هەست ناکەیت باس لەدەقێکى ئەدەبى دەکات، دەقێک کەهەرچییەکى لەسەر بگوترێت ئاساییە ، چۆن بخوێنرێتەوە رەوایە . هەندێ لەوچەشنە بەرگریانە بەرگرى خاوەن موڵکێکت بیر دەخاتەوە لەموڵکەکەى ، بەرگرى بازرگانێکت بیر دەخاتەوە لە بارەکەى ، بەرگرى سیاسییەکەت بیردەخاتەوە لەحیزبەکەى .
من خۆم وەک خوێنەرێک ئازادم لەوەى دەقێک چۆن دەبینم ، ئەگەر گیرۆدەى خوێندنەوەیم نەکات ، کێشم نەکات ، چێژم پێنەبەخشێت ، وەک سەرەتایەک بۆ بەدواداچوونى مەگەر بەناچارى و بەزۆر بیخوێنمەوە ، ئەگینا هیچ وام لێناکات خۆم نغرۆى خوێندنەوەى بکەم .
من وەک خوێنەرێک سەربەستم بۆ نموونە چۆن دیوانەکەى مەحوى دەخوێنمەوە ، یان بۆ هەموو شیعرەکانى بەهى ئەو نازانم ، بۆ نموونە ناکرێت باوەڕ بکەم ، شیعرى ستایشى خودا و پاڕانەوە لەخودا یەک شاعیر نووسیبێتى ، یان بۆ گاڵتەجاڕییە بەلامەوە کەسێک بەناوى حاجى میرزا عەبدوڵڵا کۆیى لە جێى مەحوى وەک ئەوەى شتێکى گرنگى کردبێت هەڵسابێت و پاش مەرگى پاڕانەوە لەخودا نیوە ناچڵەکەى ئەوى تەواو کردبێت ، ئەو کەسە بەخۆى بزانێت و نەزانێت بۆ هەتا هەتایە ئەو شیعرەى مراند ، کێدەزانێ مەحوى بۆ تەواوى نەکردووە یان رەنگە تەواوى کردبێت و ونبووبێت ، یان رەنگە پەشیمان بووبێتەوە لەنووسینى ، چەندین گریمان و ئەگەر لەو شیعرە نیوەناچڵەدا پەنهانە ، دەیان پرسیار هەن کە بەتەوانەبوونى ئەو شیعرە دەورووژان ، کەچى وەرە تۆ هەموو ئەمانە بکوژە و لەجێى ئەو تەواوى بکە . هەروەک ئەوەى مەحوى پێش مردنى ناوبراوى کردبێتە وەکیلى خۆى و وەسیەتى بۆکردبێت و گوتبێتى توخوا ئەگەر مردم ئەم شیعرەم بۆ تەواو بکە ، دیارە شتى واش لەئەدەبدا نەبووە و نابێت .
دیارە ئەو کەسە پێى وابووە چاکەیەکى زۆر گەورە لەگەڵ مەحوى دەکات ، هەروەک چۆن پاش مردنى کەسێکى ناسیاو هەن ئەگەر ئەو زاتە قەرزێکى هەبێت بۆى دەدەنەوە ، یان کارێکى بەنیوەناچڵى بەجێهێشتبێت بۆى تەواو دەکەن و زۆر نموونەى دیکەى لەو چەشنە، ئیدى نامەوێت لێرەدا لەوە زیاتر لەسەر ئەو جۆرە ئەقڵیەتانە قسە بکەم ، کەهەر شتێک بن ئەقڵیەتى ئەدەبى نین و ئەو جۆرە کەسانەش ئەدیب نین و ئەدەبیاتى کوردیش تابینە قاقاى پڕە لەوجۆرە ناوانە .

بەکلیکێک لەسەر سمبولەکانی خوارەوە ، دەتوانیت ئەم بابەتە بنێریت بۆ هاڕێکانت

Este sitio web utiliza cookies para que usted tenga la mejor experiencia de usuario. Si continúa navegando está dando su consentimiento para la aceptación de las mencionadas cookies y la aceptación de nuestra política de cookies, pinche el enlace para mayor información.plugin cookies

ACEPTAR
Aviso de cookies